Muqdisho — Qaranimo Online — 17-ka Sebtembar 2026 – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa maanta si rasmi ah u soo gabagabeysay hawshii Xafiiska Arrimaha Xuquuqul Insaanka Qaramada Midoobay ee Soomaaliya, kaas oo qayb ka ahaa Kooxda Xuquuqul Insaanka iyo Ilaalinta ee Hawlgalka Kaalmaynta Ku-meel-gaarka ah ee Qaramada Midoobay ee Soomaaliya—UNTMIS/HRPG.
Mas’uuliyadda hoggaaminta, ilaalinta iyo horumarinta arrimaha xuquuqul insaanka ayaa hadda si buuxda loogu wareejiyay hay’adaha qaranka Soomaaliya. Tallaabadan ayaa lagu tilmaamay marxalad cusub oo dalka uu si toos ah ula wareegayo waajibaadkii ay muddada dheer taageerada ka geysanayeen hay’adaha Qaramada Midoobay.
Munaasabadda soo gabagabeynta waxaa hoggaaminaysay Wasiirka Wasaaradda Qoyska iyo Horumarinta Xuquuqul Insaanka Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, Danjire Khadiija Maxamed Al-Makhzoumi. Waxaa sidoo kale geeddi-socodka qayb ka ahaa maamulka sare ee Wasaaradda, agaasimeyaal, la-taliyeyaal, khubaro iyo shaqaale Soomaaliyeed.
Wada-hadallo ka dhacay Muqdisho, Geneva iyo New York
Wareejinta mas’uuliyadda ayaa kasoo gudubtay wada-hadallo, qorsheyn iyo diyaar-garow isugu jiray heer qaran iyo heer caalami ah. Kulamo arrintan la xiriira ayaa lagu qabtay Muqdisho, Geneva iyo New York, iyadoo laga wadahadlayay habka loo wareejinayo shaqooyinka, aqoonta iyo waajibaadka la xiriira ilaalinta xuquuqda aadanaha.
Wadahadallada ayaa sidoo kale lagu qiimeeyay awoodda hay’adaha Soomaaliyeed, baahiyaha farsamo iyo sidii loo xaqiijin lahaa in isbeddelka maamulka uusan hakad gelin shaqooyinka muhiimka ah ee la xiriira dabagalka, warbixinta, tababarka iyo horumarinta siyaasadaha xuquuqul insaanka.
Kooxda Xuquuqul Insaanka iyo Ilaalinta ee UNTMIS ayaa dowladda federaalka, dowlad-goboleedyada iyo hay’adaha garsoorka ka taageeri jirtay gudashada waajibaadkooda xuquuqul insaanka, sida lagu sharraxay bogga rasmiga ah ee HRPG.
Xoojinta lahaanshaha qaranka
Dowladda Federaalka ayaa sheegtay in tallaabadani qayb ka tahay dadaallada lagu xoojinayo lahaanshaha iyo hoggaaminta Soomaaliyeed ee ajandaha xuquuqul insaanka.
Sida ay dowladdu sheegtay, wareejinta waxaa saldhig u ahaa horumarka laga sameeyay dhinaca siyaasadaha xuquuqda aadanaha, go’aannada dowladda iyo dadaallada lagu xoojinayo Guddiga Madaxa-bannaan ee Xuquuqul Insaanka Qaranka Soomaaliya.
Shirweynihii Qaran ee Xuquuqul Insaanka ee la qabtay Maarso 2025 ayaa sidoo kale lagu tilmaamay tallaabo gacan ka geysatay dhismaha aragti qaran oo mideysan. Shirweynahaas waxaa lagu falanqeeyay mudnaanta dalka, caqabadaha jira iyo habka ay hay’adaha dowladda iyo bulshada rayidka ahi isaga kaashan karaan ilaalinta xuquuqda muwaadiniinta.
Wareejinta ayaa qayb ka ah qorshaha ballaaran ee kalaguurka UNTMIS, oo hawlihiisa billaabay 1-dii Nofeembar 2024, si masuuliyadihii hawlgalkii hore si tartiib ah loogu wareejiyo hay’adaha Soomaaliyeed. UNTMIS ayaa beddelay Hawlgalkii Kaalmaynta Qaramada Midoobay ee Soomaaliya ee UNSOM.
Taageerada caalamiga ah oo sii socon karta
Soo gabagabeynta hawsha xafiiska looma fasiranayo dhammaadka iskaashiga Soomaaliya iyo Qaramada Midoobay ee xuquuqul insaanka. Waxa ay calaamad u tahay isbeddel ku yimid qaabka taageerada, iyadoo hay’adaha qaranku hadda yeelanayaan hoggaanka iyo mas’uuliyadda koowaad.
Soomaaliya ayaa weli u baahan karta taageero farsamo, tababar, wadaagista khibradaha iyo iskaashi caalami ah. Hase yeeshee, barnaamijyadaas waxaa la filayaa in lagu saleeyo mudnaanta ay dejiso Dowladda Federaalka iyo baahiyaha hay’adaha Soomaaliyeed.
Marxaladdan cusub waxay hay’adaha dalka ka doonaysaa inay xoojiyaan ku dhaqanka sharciga, isla-xisaabtanka, helitaanka caddaaladda iyo ilaalinta xuquuqda qaybaha nugul ee bulshada.
Waxay sidoo kale Soomaaliya saaraysaa mas’uuliyadda ah inay si joogto ah uga warbixiso waajibaadkeeda dastuuriga ah iyo heshiisyada caalamiga ah ee xuquuqul insaanka ee ay qaybta ka tahay.
Dowladda Federaalka ayaa sheegtay in soo gabagabeynta hawsha xafiisku aysan ahayn dhammaadka shaqada xuquuqul insaanka, balse ay tahay bilowga cutub cusub oo ay hay’adaha Soomaaliyeed leeyihiin, hoggaaminayaan, isla markaana lagula xisaabtami doono ilaalinta iyo horumarinta xuquuqda muwaadiniinta.
