Sida ay sheegtay wakaaladda wararka ee Reuters, hay’adda dabagalka colaadaha ee ACLED, ururka International Crisis Group iyo ilo xiriir la leh kooxaha hubeysan ee Tigray ayaa sheegay in ciidamada labada dhinac ay isku jiraan masaafo uu hubkooda culus gaari karo.
Reuters ayaa sheegtay inaysan si madax-bannaan u xaqiijin karin wararka ku saabsan dagaal dhex maray ciidamada Itoobiya iyo Eritrea. Hase yeeshee, ACLED iyo qof xiriir la leh kooxaha mucaaradka ayaa sheegay in iska horimaadyo ay dhaceen maalmihii u dambeeyay, kuwaas oo lagu tilmaamay rasaastii ugu horreysay ee labada dhinac isweydaarsadaan muddo bil ah.
Dhanka kale, qof xiriir la leh kooxaha hubeysan ee Tigray ee taageera dowladda Itoobiya ayaa beeniyay in iska horimaadyo noocaas ahi dhaceen. Wararka kala duwan ayaa muujinaya in xaaladda ka jirta xuduudda aan weli si buuxda loo xaqiijin.
Wasiirka Warfaafinta Eritrea, Yamane Gabremesqal, kama jawaabin codsi ay Reuters uga dalbatay faallo ku saabsan ciidamo la geeyay xuduudda iyo wararka dagaalka. Afhayeenno u hadlay dowladda Itoobiya ayaan iyaguna ka jawaabin codsi faallo oo wakaaladdu dirtay.
Diblomaasiyiin iyo aqoonyahanno ayaa ka digayay suurtagalnimada colaad cusub oo dhex marta Itoobiya iyo Eritrea tan iyo markii, sida warbixintu sheegtay, bishii Febraayo ee sannadkan uu bilowday dagaalka u dhexeeya dowladda federaalka Itoobiya iyo fallaagada Tigray.
Warbixintu waxay sidoo kale xustay in horraantii bishii Oktoobar ciidamada Eritrea ay ka tallaabeen xuduudda oo galeen Tigray si ay u taageeraan fallaagada, sida ay sheegeen dad goob-joogayaal ah iyo dowladda Itoobiya. ACLED ayaa xilligaas sheegtay inay heshay warar tilmaamaya in milatariga Itoobiya uu diyaarado aan duuliye lahayn ku weeraray askar Eritrean ah. Dowladda Itoobiya kama aysan hadlin weerarkaas la sheegay.
Eritrea ayaa beenisay inay ku xadgudubtay xuduudda Itoobiya. Waxay dhankeeda dowladda Addis Ababa ku eedeysay inay raadinayso marmarsiinyo ay ku weerarto dalka deriska la ah ee dhul ahaan ka yar.
Xiisadda ayaa si gaar ah looga soo sheegay deegaannada ku dhow magaalada xuduudda ku taalla ee Badme. ACLED ayaa bayaan ay soo saartay Talaadadii ku sheegtay in tan iyo toddobaadkii hore ay halkaas ka dhacayeen madaafiic la isweydaarsado iyo iska horimaadyo, xilli ciidamada Itoobiya ay isku dayayeen inay fallaagada Tigray ka saaraan aagga xuduudda.
Hay’addu waxay sheegtay in 12-kii Maarso diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Itoobiya ay duqeeyeen deegaanka Badme, oo qaybo ka mid ah la sheegay inay gacanta ku hayaan ciidamada Eritrea. Eritrea ayaa iyaduna sheegtay inay hub ku garaacday deegaanno ay maamulaan ciidamada Itoobiya.
Sida ay sheegtay ACLED, maalintii xigtay ee 13-kii Maarso waxaa labada ciidan dhex maray iska horimaad ka dhacay dhinaca Itoobiya ee xuduudda.
Qof xiriir la leh fallaagada Tigray ayaa sheegay in ciidamada Itoobiya iyo Eritrea ay dhowr jeer ku dagaallameen xuduudda, balse ma uusan bixin faahfaahin dheeraad ah. Il kale oo ku dhow ciidamada Tigray ee warbixintu ku tilmaantay kuwa nabad-ilaalinta, isla markaana la dagaallama ciidamada dowladda Itoobiya, ayaa beeniyay in labada ciidan ay si toos ah isku dhaceen.
Ishaas ayaa, si kastaba ha ahaatee, xaqiijisay in ciidamada Itoobiya ay baacsanayaan fallaagada, kuna riixayaan dhanka xuduudda Eritrea. Labada qof ayaa codsaday inaan magacyadooda la shaacin, maadaama ay ka hadlayeen arrimo milatari.
Dagaalka Tigray ayaa sidoo kale dhaliyay walaac ku saabsan in colaadda ay ku faafto dalal kale oo ku yaalla Geeska Afrika. Dowladda Itoobiya ayaa Suudaan iyo Masar ku eedeysay inay taageerayaan fallaagada la dagaallamaysa, iyadoo Suudaan ay iyaduba ku jirto dagaal sokeeye. Eritrea, Suudaan iyo Masar ayaa beeniyay eedeymaha loo jeediyay ee ku saabsan taageeridda fallaagada.
Itoobiya iyo Eritrea waxaa ka dhexeeya taariikh dagaal iyo muran xuduudeed. Eritrea waxay xornimada qaadatay sannadkii 1993, kaddib markii ay muddo dheer ka tirsanaan jirtay Itoobiya. Labada dal waxaa kala qaybiya xuduud dhererkeedu ka badan yahay 1,000 kiiloomitir.
Dagaalkii xuduudda ee dhex maray intii u dhexeysay 1998 iyo 2000 ayaa sababay dhimashada kumannaan qof. Colaaddaas ayaa ka dhalatay muran ku saabsan lahaanshaha Badme, oo markii dambe guddi xuduudeed uu go’aamiyay inay ka tirsan tahay Eritrea.
Magnus Taylor, oo ah falanqeeye ka tirsan International Crisis Group, ayaa sheegay inaan weli la xaqiijin dagaal toos ah oo dhex maray Itoobiya iyo Eritrea. Waxa uu se ka digay in dagaalka ciidamada Itoobiya iyo fallaagada ee ka socda agagaarka xuduudda uu sii fidi karo.
“Waa arrin keeni karta in Eritrea ay dagaalka dhinaca Tigray ku lug yeelato. Taasina waxay horseedi kartaa iska horimaad toos ah oo dhex mara Itoobiya iyo Eritrea,” ayuu yiri.











