Muqdisho, Somalia – November 3, 2026 – Qaranimo Online
Maqaal gaar ah – Majaladda Caalamiga ah ee Qaranimo
HORDHAC: SOOMAALIYA IYO QARAMADA MIDOOBAY, SADDEX TOBANLEEY OO ISKAASHI, DIBLOMAASIYAD IYO DIB-U-DHIS QARAN AH
Taariikhda dowlad-dhiska Soomaaliya ee casriga ah lama fahmi karo iyada oo aan si qoto dheer loo daraasayn doorka Qaramada Midoobay (United Nations) iyo howlgalladii siyaasadeed ee ay dalka ka fulisay muddadii u dhexeysay 1995 iyo 2026.
In ka badan soddon sano, Soomaaliya waxay martigelisay joogitaan siyaasadeed oo gaar ah oo Qaramada Midoobay ay u xilsaartay taageeridda nabadda, dib-u-heshiisiinta, dowlad-dhiska, horumarinta hay’adaha qaranka, ilaalinta xuquuqda aadanaha iyo xoojinta nidaamka dowladnimo.
Joogitaankaasi ma ahayn hal howlgal oo isku magac iyo isku qaab ahaa, balse wuxuu soo maray saddex marxaladood oo waaweyn:
- UNPOS (1995–2013): United Nations Political Office for Somalia.
- UNSOM (2013–2024): United Nations Assistance Mission in Somalia.
- UNTMIS (2024–2026): United Nations Transitional Assistance Mission in Somalia.
Saddexdan marxaladood waxay ka tarjumayeen xaaladaha siyaasadeed, amni iyo dowladnimo ee Soomaaliya xilliba xilliga ka dambeeyey.
Waxaa muhiim ah in la fahmo in howlgal kasta lagu aasaasay duruufo gaar ah, isla markaana uu lahaa waajibaadyo iyo mudnaan siyaasadeed oo ku salaysnaa marxaladda uu dalku marayey.
Su’aasha ugu weyn ee maanta taagan ma aha oo keliya sababta Qaramada Midoobay u soo afjartay howlaheedii siyaasadeed ee gaarka ahaa, balse waa: Maxay Soomaaliya ka faa’iidaysatay in ka badan 30 sano oo taageero caalami ah, maxayse tahay masuuliyadda cusub ee ka saaran ilaalinta iyo horumarinta dowladnimadeeda?
1. DHALASHADII UNPOS: 15-KII ABRIIL 1995
Bilowgii joogitaanka siyaasadeed ee Qaramada Midoobay
15-kii Abriil 1995, Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay wuxuu aasaasay Xafiiska Siyaasadeed ee Qaramada Midoobay ee Soomaaliya, oo loo yaqaan United Nations Political Office for Somalia (UNPOS).
Aasaaska xafiiskaasi wuxuu yimid kaddib markii Soomaaliya ay gashay xaalad siyaasadeed iyo amni oo aad u adag, taas oo ka dhalatay burburkii hay’adihii dowliga ahaa, dagaalladii sokeeye iyo kala daadsanaantii nidaamkii dowladnimo.
Waxaa xusid mudan in howlgalkii UNOSOM II uu dhammaaday bishii Maarso 1995, halka UNPOS loo sameeyey qaab ka duwan hawlgalladii hore ee nabad-ilaalinta. UNPOS wuxuu ahaa xafiis siyaasadeed oo diiradda saaraya diblomaasiyadda, wada-hadalka iyo dib-u-heshiisiinta.
Ujeeddooyinkiisa ugu waaweyn waxaa ka mid ahaa:
- – Dhiirrigelinta wada-hadalka dhinacyada Soomaalida.
- – Taageeridda dadaallada nabadda iyo dib-u-heshiisiinta.
- – Xiriirinta hoggaamiyeyaasha siyaasadeed iyo bulshada rayidka ah.
- – Isku-duwidda dadaallada beesha caalamka ee taageeraya nabadda Soomaaliya.
- – Taageeridda geeddi-socodka dib-u-dhiska dowladnimada.
UNPOS wuxuu muddo dheer ahaa marinka ugu muhiimsan ee Qaramada Midoobay ay kula xiriirto hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ee Soomaalida, iyadoo xafiisku door diblomaasiyadeed ka qaadanayey dadaalladii kala duwanaa ee xal-u-helidda khilaafaadka dalka.
Xarunta xafiisku muddo dheer waxay ku shaqaynaysay bannaanka Soomaaliya sababo amni awgood. Hase yeeshee, 24-kii Janaayo 2012, xafiiska Wakiilka Gaarka ah wuxuu si rasmi ah dib ugu soo laabtay Muqdisho, kaddib maqnaansho 17 sano ah. Tani waxay ahayd astaan muujinaysay isbeddelka xaaladda amni iyo siyaasadeed ee caasimadda.
3-dii Juun 2013 ayaa si rasmi ah loo soo afjaray waajibaadkii UNPOS, iyadoo masuuliyadihiisii loo wareejiyey UNSOM.
2. HOGGAAMIYAYAASHII MUHIIMKA AH EE MARXALADDII UNPOS
Intii uu jiray UNPOS, waxaa xafiiska iyo geeddi-socodka siyaasadeed ee Qaramada Midoobay ee Soomaaliya hoggaaminayey wakiillo kala duwan oo Xoghayaha Guud u magacaabay.
Laba ka mid ah hoggaamiyeyaashii ugu muhiimsanaa marxaladdii ugu dambaysay ee UNPOS waxay ahaayeen:
1. Ahmedou Ould-Abdallah – Mauritania (2007–2010)
Wuxuu door muhiim ah ka qaatay dadaalladii diblomaasiyadeed ee lagu doonayey in la helo xal siyaasadeed oo loo dhan yahay, laguna taageero geeddi-socodka dib-u-heshiisiinta Soomaaliya.
Wuxuu xafiiska hoggaaminayey xilli ay dalka ka jireen dagaallo xooggan, khilaafaad siyaasadeed iyo dadaallo caalami ah oo lagu doonayey in lagu xoojiyo hay’adihii ku-meelgaarka ahaa.
2. Augustine P. Mahiga – Tanzania (2010–2013)
Dr. Mahiga wuxuu ka mid ahaa shakhsiyaadkii sida weyn ugu lug lahaa geeddi-socodkii siyaasadeed ee horseeday dhammaadkii xilligii dowladnimada ku-meelgaarka ahayd.
Intii uu xilka hayey waxaa la dardargeliyey wada-hadalladii siyaasadeed, heshiisyadii dhinacyada Soomaalida iyo qorshihii lagu soo afjarayey xilliga KMG ah.
Wuxuu door muuqda ku lahaa geeddi-socodkii horseeday:
- – Dhammaadkii xilligii KMG ahaa.
- – Ansixintii Dastuurka Ku-meelgaarka ah 2012.
- – Dhismaha hay’adaha Dowladda Federaalka Soomaaliya.
- – Doorashadii madaxweynenimada ee 2012.
Waxaa muhiim ah in la xuso in guulahaasi aysan ahayn wax uu hal qof ama hal hay’ad kaligeed gaartay; waxay ahaayeen natiijo ka dhalatay dadaallo ay sameeyeen Soomaalida, hay’adaha dowliga ah, odayaasha dhaqanka, siyaasiyiinta iyo saaxiibbada caalamiga ah.
3. UNSOM: MARXALAD CUSUB OO KA BILAABATAY 3-DA JUUN 2013
Isbeddelkii xafiiska siyaasadeed una gudbay howlgal taageero oo ballaaran
2-dii Maajo 2013, Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay wuxuu si wadajir ah u ansixiyey Qaraarka tirsigiisu yahay 2102 (2013), kaas oo lagu aasaasay United Nations Assistance Mission in Somalia (UNSOM).
Howlgalka cusub wuxuu si rasmi ah shaqada u bilaabay 3-dii Juun 2013, isagoo beddelay UNPOS.
Isbeddelkani wuxuu yimid kaddib dhismaha Dowladda Federaalka Soomaaliya bishii Sebtembar 2012, taas oo soo afjartay siddeed sano oo dowladnimo ku-meelgaar ah, isla markaana furtay marxalad cusub oo dib-u-dhis qaran ah.
UNSOM waxaa loo xilsaartay taageeridda Dowladda Federaalka Soomaaliya dhinacyada:
- Dowlad-dhiska iyo maamul-wanaagga.
- Dhismaha nidaamka federaalka.
- Dib-u-eegista iyo dhammaystirka Dastuurka.
- Dimuqraadiyeynta iyo doorashooyinka.
- Dib-u-habaynta hay’adaha amniga.
- Xoojinta garsoorka iyo ku-dhaqanka sharciga.
- Ilaalinta xuquuqda aadanaha.
- Dib-u-heshiisiinta iyo xalinta khilaafaadka.
- Isku-duwidda taageerada caalamiga ah.
UNSOM wuxuu ka shaqaynayey in Soomaaliya ay ka gudubto marxaladdii dowladnimada ku-meelgaarka ahayd una gudubto dowlad federaal ah oo leh hay’ado sharciyad iyo awood maamul.
Hoggaamiyeyaashii UNSOM
Intii uu jiray UNSOM, waxaa soo maray wakiillo gaar ah oo kala duwan:
1. Nicholas Kay – United Kingdom (2013–2015)
Wuxuu ahaa hoggaamiyihii ugu horreeyey ee UNSOM. Wuxuu la shaqeeyey Dowladda Federaalka xilli la bilaabay hirgelinta qorshayaashii dowlad-dhiska, dhismaha maamullada federaalka iyo xoojinta hay’adaha qaranka.
2. Michael Keating – United Kingdom (2015–2018)
Wuxuu hoggaaminayey howlgalka xilli Soomaaliya ay wajahaysay arrimo waaweyn oo ay ka mid ahaayeen doorashadii 2016–2017, dhismaha nidaamka federaalka iyo xoojinta wada-shaqaynta dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada.
3. Nicholas Haysom – South Africa (2018–2019)
Wuxuu xilka qabtay 1-dii Oktoobar 2018. Wuxuu lahaa waayo-aragnimo ballaaran oo ku saabsan dastuurka, dowlad-wanaagga iyo geeddi-socodka nabadda. Muddadiisu waxay ku dhammaatay xaalad khilaaf siyaasadeed oo horseeday in Dowladda Federaalka ay ku dhawaaqdo inuusan dalka ka sii shaqayn karin bishii Janaayo 2019.
4. James Swan – United States (2019–2022)
Wuxuu hoggaamiyey UNSOM xilli dalka uu wajahaysay arrimo la xiriira doorashooyinka, dib-u-habaynta hay’adaha dowladda, amniga iyo xiriirka dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada.
Wuxuu si gaar ah uga qayb qaatay dadaalladii diblomaasiyadeed ee la xiriiray geeddi-socodkii doorashooyinka 2020–2022.
5. Catriona Laing – United Kingdom (2023–2024)
Waxay hoggaanka qabatay 2023, iyadoo ka shaqaynaysay arrimaha dib-u-heshiisiinta, dowlad-dhiska, amniga, dib-u-eegista dastuurka iyo taageeridda geeddi-socodka siyaasadeed.
6. James Swan – United States (2024–2025)
14-kii Maajo 2024, James Swan waxaa loo magacaabay ku-simaha Wakiilka Gaarka ah ee Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay, kaddib bixitaankii Catriona Laing.
28-kii Maarso 2025, waxaa si rasmi ah loogu magacaabay Wakiilka Gaarka ah ee Soomaaliya iyo Madaxa UNTMIS.
Waxaa xusid mudan in James Swan uu horey Soomaaliya uga soo shaqeeyey intii u dhexeysay 2011–2013, dabadeedna uu hoggaaminayey UNSOM 2019–2022, ka hor inta uusan mar kale dib ugu soo noqon hoggaanka howlgalka.
4. MAXAA KEENAY IN UNSOM LOO BEDDELO UNTMIS?
Lahaanshaha qaranka iyo wareejinta masuuliyadda
30-kii Oktoobar 2024, Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay wuxuu si wadajir ah u ansixiyey Qaraarka 2753 (2024), kaas oo lagu beddelay UNSOM, laguna aasaasay howlgalka cusub ee United Nations Transitional Assistance Mission in Somalia (UNTMIS).
UNTMIS wuxuu si rasmi ah shaqada u bilaabay 1-dii Nofeembar 2024.
Isbeddelkani wuxuu ahaa mid siyaasadeed oo muhiim ah, sababtoo ah Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay codsatay in si tartiib-tartiib ah loo wareejiyo masuuliyadihii ay Qaramada Midoobay ka taageeri jirtay dalka.
Fikradda ugu weyn waxay ahayd in Soomaaliya ay si isa soo taraysa ula wareegto hoggaaminta, isku-duwidda iyo fulinta arrimaha dowlad-dhiska, halka Qaramada Midoobay ay u wareegayso qaab taageero oo ku salaysan hay’adaha qaranka iyo kooxdeeda dalka ka hawlgasha.
UNTMIS waxaa loo qorsheeyey muddo kala-guur ah oo laba sano ah, laga bilaabo 1-da Nofeembar 2024 ilaa 31-ka Oktoobar 2026.
Mudnaanta howlgalka waxaa ka mid ahaa:
- – Taageeridda dhammaystirka dib-u-eegista Dastuurka.
- – Taageeridda geeddi-socodka doorashooyinka.
- – Xoojinta hay’adaha dowladda.
- – Horumarinta caddaaladda iyo ku-dhaqanka sharciga.
- – Ilaalinta xuquuqda aadanaha.
- – Taageeridda dib-u-heshiisiinta.
- – Wareejinta awoodaha iyo shaqooyinkii howlgalka ee hay’adaha qaranka iyo hay’adaha Qaramada Midoobay.
Waxaa xusid mudan in Qaraarka 2753 uu qeexay qorshe kala-guur oo laba weji leh, iyadoo Qaraarka 2809 (2025), oo la ansixiyey 23-kii Diseembar 2025, uu si cad u xaqiijiyey in UNTMIS ay hawlaheeda joojinayso 31-ka Oktoobar 2026.
5. 31-KII OKTOOBAR 2026: DHAMMAADKII UNTMIS IYO XIRITAANKII HOWLGALKII SIYAASADEED
Bog cusub oo taariikhda Soomaaliya ah
31-kii Oktoobar 2026, Hawlgalka Kala-guurka ee Kaalmaynta Qaramada Midoobay ee Soomaaliya (UNTMIS) wuxuu si rasmi ah u soo gabagabeeyey muddadii labada sano ahayd ee kala-guurka, isagoo joojiyey hawlihiisii.
Tallaabadani waxay ku timid heshiiskii iyo qorshihii kala-guurka ee ay wada diyaariyeen Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo Qaramada Midoobay.
Sida lagu caddeeyey war-saxaafadeedka Qaramada Midoobay ee 27-kii Oktoobar 2026 iyo warbixintii xiritaanka howlgalka ee 31-kii Oktoobar 2026, masuuliyadihii UNTMIS waxaa si tartiib-tartiib ah loogu wareejiyey hay’adaha dowladda Soomaaliya, hay’adaha kale ee Qaramada Midoobay, sanduuqyadeeda iyo barnaamijyadeeda.
Waxaa sidaas ku soo dhammaaday silsiladdii saddexda howlgal ee siyaasadeed ee gaarka ahaa:
Howlgalka| Muddada| Ujeeddada guud
- UNPOS| 1995–2013| Nabadayn iyo dib-u-heshiisiin
- UNSOM| 2013–2024| Dowlad-dhis iyo taageero siyaasadeed
- UNTMIS| 2024–2026| Kala-guur iyo wareejinta masuuliyadda
Sidaas darteed, dhammaadka UNTMIS ma aha dhammaadka joogitaanka Qaramada Midoobay ee Soomaaliya. Hay’adaha sida UNDP, UNICEF, WHO, WFP, FAO, UNHCR iyo hay’adaha kale ee Qaramada Midoobay waxay sii wadanayaan hawlahooda ku saabsan bani’aadannimada, horumarinta, caafimaadka, waxbarashada, cuntada, ilaalinta bulshada iyo adeegyada kale.
Waxaa dhammaaday howlgalkii siyaasadeed ee gaarka ahaa, balse iskaashiga Soomaaliya iyo Qaramada Midoobay wuu sii soconayaa.
6. MAXAY AHAYD GUULAHA LAGA GAARAY IN KA BADAN 30 SANO OO ISKAASHI AH?
Qiimaynta joogitaanka Qaramada Midoobay ee Soomaaliya waa in aan lagu salayn oo keliya muddada ay hay’addu joogtay, tirada wakiillada soo maray ama shirarka la qabtay. Waa in lagu saleeyaa natiijooyinka muuqda, awoodda hay’adaha la dhisay iyo isbeddelka nolosha shacabka.
Waxaa jira guulo muhiim ah oo mudan in la xuso:
6.1. Taageeridda soo celinta dowladnimada
Mid ka mid ah guulaha ugu waaweyn wuxuu ahaa taageeridda dadaalladii siyaasadeed ee horseeday in Soomaaliya dib u yeelato hay’ado federaal ah sannadkii 2012.
Inkasta oo dhismaha dowladnimada ay hormuud u ahaayeen Soomaalida, haddana Qaramada Midoobay iyo saaxiibbada caalamiga ahi waxay door ku lahaayeen fududaynta geeddi-socodka.
6.2. Dhismaha nidaamka federaalka
Qaramada Midoobay waxay taageertay dadaallada lagu horumarinayey nidaamka federaalka, xiriirka dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada, iyo wada-hadallada ku saabsan awood-qaybsiga.
Si kastaba ha ahaatee, federaalku weli wuxuu u baahan yahay heshiis qaran oo cad, sharciyo dhammaystiran iyo nidaam awoodaha hay’adaha si hufan u qeexaya.
6.3. Taageeridda dastuurka iyo sharciga
Dastuurka Ku-meelgaarka ah ee 2012 wuxuu noqday saldhigga sharciyeed ee hay’adaha dowladda federaalka.
Taageerada caalamiga ahi waxay qayb ka ahayd dadaallada dib-u-eegista dastuurka, horumarinta hay’adaha caddaaladda iyo xoojinta ku-dhaqanka sharciga.
6.4. Horumarinta geeddi-socodka doorashooyinka
Taageerada Qaramada Midoobay waxay ka mid ahayd dadaallada lagu horumarinayey doorashooyinka, ka-qaybgalka siyaasadeed iyo dhismaha hay’adaha doorashooyinka.
Hase yeeshee, Soomaaliya weli waxay u baahan tahay nidaam doorasho oo joogto ah, lagu kalsoonaan karo, sharciyaddiisa iyo fulintiisuna ay ku dhisan yihiin heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay.
6.5. Ilaalinta xuquuqda aadanaha
Qaramada Midoobay waxay taageertay kor u qaadista ilaalinta xuquuqda aadanaha, la-socodka tacaddiyada, ilaalinta dadka rayidka ah iyo horumarinta hay’adaha qaran ee xuquuqda aadanaha.
Arrintani waxay muhiimad gaar ah u leedahay dowlad ku dhisan dastuur, sharci iyo isla-xisaabtan.
6.6. Isku-xirka Soomaaliya iyo beesha caalamka
Joogitaanka wakiillada gaarka ah wuxuu Soomaaliya u suurtageliyey in ay hesho marin diblomaasiyadeed oo joogto ah, laguna xiriiriyo Golaha Ammaanka, dalalka taageera Soomaaliya iyo hay’adaha caalamiga ah.
Taasi waxay gacan ka geysatay abaabulka taageerada siyaasadeed, dhaqaale iyo amni ee dalka.
7. FURSADIHII LA LUMIYEY IYO CAAFIMAADKA DOWLADNIMO EE WELI LOO BAAHAN YAHAY
Marka si daacad ah loo qiimeeyo in ka badan 30 sano oo taageero caalami ah, waxaa lama huraan ah in la isweydiiyo: Maxaa la qabtay, maxaase aan weli la gaarin?
Waxaa jira arrimo waaweyn oo muujinaya in fursado badan aan si buuxda looga faa’iidaysan.
Kow: Ku-tiirsanaanta taageerada dibadda.
Soomaaliya waxay muddo dheer ku tiirsanayd taageero siyaasadeed, dhaqaale iyo farsamo oo dibadeed. Taageeradaasi waxay muhiim u ahayd marxaladdii dib-u-dhiska, balse waxaa lagama maarmaan ahaa in si dhakhso leh loogu beddelo awood qaran oo madax-bannaan.
Laba: Khilaafaadka siyaasadeed ee soo noqnoqday.
Khilaafaadka u dhexeeya dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada, iyo kuwa ka dhex jira hoggaamiyeyaasha siyaasadeed, waxay marar badan gaabiyeen hirgelinta heshiisyada qaran.
Saddex: Dastuurka iyo awood-qaybsiga oo aan si buuxda loo dhammaystirin.
Dastuurka, awoodaha heerarka dowladda, qaybsiga kheyraadka iyo xiriirka hay’adaha qaranka waxay u baahan yihiin heshiis sharciyeed iyo mid siyaasadeed oo waara.
Afar: Amniga iyo la-dagaallanka argagixisada.
Inkasta oo horumar laga sameeyey dhismaha ciidamada iyo hay’adaha amniga, haddana khatarta Al-Shabaab iyo caqabadaha amni waxay weli u baahan yihiin istaraatiijiyad qaran oo isku dhafan.
Shan: Tabar-darrida hay’adaha dowliga ah.
Hay’adaha qaar weli waxay u baahan yihiin shaqaale xirfad leh, nidaam maamul oo hufan, dhaqaale joogto ah iyo isla-xisaabtan.
Lix: Caddaaladda iyo helitaanka adeegyada sharciyeed.
Helitaanka caddaalad loo siman yahay, madax-bannaanida garsoorka, awoodda hay’adaha fulinta sharciga iyo adeegyada sharciyeed ee bulshada ayaa weli ah arrimo mudnaan gaar ah leh.
Toddoba: Ka-qaybgalka bulshada iyo ilaalinta xuquuqda aadanaha.
Bulshada rayidka ah, haweenka, dhallinyarada, dadka nugul iyo kooxaha aan si buuxda uga muuqan go’aan-qaadashada qaranka waxay u baahan yihiin ka-qaybgal dhab ah oo joogto ah.
Waxaa habboon in la fahmo in arrimahan aan dhammaantood masuuliyaddooda loo nisbayn karin Qaramada Midoobay. Waxay si weyn ugu xiran yihiin xaaladaha gudaha, hoggaaminta siyaasadeed, amniga, awoodda hay’adaha iyo rabitaanka Soomaalida ee heshiis qaran.
8. SU’AASHA UGU WEYN: SOOMAALIYA MA QAADI KARTAA MASUULIYADDA KA DIB UNTMIS?
Dhammaadka howlgalka UNTMIS wuxuu Soomaaliya hor dhigayaa imtixaan cusub oo ku saabsan awoodda dowladnimo iyo madax-bannaanida hay’adaha qaranka.
Waxaa muhiim ah in la kala saaro laba arrimood:
- – In howlgalka Qaramada Midoobay la soo afjaro.
- – In Soomaaliya ay si dhab ah u yeelato awood ay ku maamusho dhammaan waajibaadyadii iyo hawlihii loo wareejiyey.
Labada arrimood isku mid ma aha.
Wareejinta masuuliyaddu waxay noqon kartaa guul siyaasadeed oo weyn, balse guushaasi waxay qiimo yeelanaysaa oo keliya marka hay’adaha qaranku leeyihiin shaqaale aqoon leh, dhaqaale ku filan, sharciyo cad, nidaam isla-xisaabtan iyo awood fulineed.
Waxaan qabaa in Dowladda Federaalka Soomaaliya ay mudnaan gaar ah siiso shantan arrimood:
- Qorshe Qaran oo Kala-guur: In la dejiyo qorshe mideysan oo lagu sii wado hawlihii ay UNTMIS taageeri jirtay, lana caddeeyo hay’ad kasta masuuliyadda loo wareejiyey.
- Xoojinta Hay’adaha Caddaaladda: In la horumariyo awoodda garsoorka, xeer-ilaalinta, hay’adaha sharci-fulinta, adeegyada nootaayada iyo helitaanka kaalmo sharciyeed.
- Dowladnimo ku Dhisan Sharciga: In la xaqiijiyo in dhammaan hay’adaha dowladda ay ku shaqeeyaan Dastuurka iyo shuruucda dalka, lagana hortago ku-takrifalka awoodda.
- Awoodda Shaqaalaha Rayidka ah: In la maalgeliyo tababarka, xirfadaynta iyo tayeynta shaqaalaha dowladda, iyadoo la abuurayo nidaam shaqaaleysiin oo ku salaysan aqoon iyo karti.
- Iskaashi Caalami ah oo Masuuliyad Qaran Leh: In Soomaaliya sii waddo xiriirka Qaramada Midoobay iyo saaxiibbada caalamiga ah, balse ay iyadu dejiso mudnaanta, qorshaha iyo jihada horumarinteeda.
9. DOORKA WASAARADDA CADAALADDA, HAY’ADAHA SHARCIGA IYO DIFAACAYAASHA XUQUUQDA AADANAHA
Marxaladda cusub ee Soomaaliya waxay si gaar ah muhiim ugu tahay hay’adaha caddaaladda iyo dhammaan mihnadleyda ku shaqada leh sharciga.
Wasaaradda Cadaaladda iyo Arrimaha Dastuurka, garsoorka, xeer-ilaalinta, hay’adaha sharci-fulinta, ururrada qareennada, ururrada nootaayooyinka dadweynaha iyo hay’adaha xuquuqda aadanaha waxay leeyihiin masuuliyad weyn oo ku saabsan dhismaha nidaam caddaaladeed oo lagu kalsoonaan karo.
Waxaa muhiim ah in la fahmo in dowladnimadu aysan ku koobnayn jiritaanka madaxtooyo, baarlamaan, gole wasiirro iyo calan qaran.
Dowladnimada dhabta ahi waxay muuqataa marka muwaadinku helo caddaalad, marka sharcigu ka sarreeyo qof kasta, marka hantida dadweynaha la ilaaliyo, marka xuquuqda muwaadinka la dhowro, iyo marka hay’adaha dowladda ay si hufan ugu adeegaan bulshada.
Difaacayaasha xuquuqda aadanaha iyo bulshada rayidka ahna waa in ay sii xoojiyaan doorkooda kormeerka, wacyigelinta, la-xisaabtanka iyo difaaca xuquuqaha aasaasiga ah.
Waa in aan la ilaawin in nabad waarta aan lagu dhisi karin heshiisyo siyaasadeed oo keliya; waxay u baahan tahay caddaalad, kalsooni bulsho iyo hay’ado dadku aaminsan yihiin.
10. CASHARRADA TAARIIKHIGA AH EE AY SOOMAALIYA KA BARAN KARTO
In ka badan 30 sano oo iskaashi ah waxay Soomaaliya u reebtay casharro mudan in laga faa’iidaysto.
Casharka koowaad: Taageerada caalamiga ahi waa kaaliye, mana beddeli karto masuuliyadda qaranka.
Qaramada Midoobay waxay taageeri kartaa, fududayn kartaa, isku-duwi kartaa, waxayna bixin kartaa khibrad iyo talooyin. Hase yeeshee, masiirka siyaasadeed iyo dowladnimo ee Soomaaliya waxaa iska leh shacabka Soomaaliyeed iyo hay’adahooda sharciga ah.
Casharka labaad: Heshiis siyaasadeed la’aan dowlad-dhis waara ma jiro.
Khilaafaadka gudaha waxay dhaawacaan awoodda hay’adaha, kalsoonida shacabka iyo horumarka qaranka. Sidaas darteed, wada-hadalka iyo tanaasulka siyaasadeed waa tiirarka dowladnimo waarta.
Casharka saddexaad: Hay’adaha qaranka waa in la dhisaa, ee aan lagu tiirsanaan shaqsiyaad.
Dowladnimada wanaagsan waxay ku dhisan tahay hay’ado leh nidaam, sharci, shaqaale xirfad leh iyo masuuliyad cad.
Casharka afraad: Caddaaladdu waa aasaaska nabadda.
Bulsho aan helin caddaalad loo siman yahay ma yeelan karto kalsooni buuxda oo ay ku qabto dowladdeeda.
Casharka shanaad: Lahaanshaha qaranku waa inuu ka muuqdaa ficil, ee uusan noqon hal-ku-dheg.
In la yiraahdo Soomaaliya waxay la wareegtay masuuliyaddeeda kuma filna. Waa in la arkaa miisaaniyad, shaqaale, qorshe hawleed, adeegyo shaqaynaya iyo natiijooyin la cabbiri karo.
11. GUNAANAD: MARKA HOWLGAL CAALAMI AH DHAMMAADO, MASUULIYADDA QARANKU AYAA BILAABATA
31-kii Oktoobar 2026 wuxuu noqonayaa maalin muhiim ah oo taariikhda diblomaasiyadda iyo dowlad-dhiska Soomaaliya lagu xusuusan doono.
Waa maalintii la soo gabagabeeyey howlgal siyaasadeed oo gaar ah oo ka soo bilaabmay UNPOS sannadkii 1995, soo maray UNSOM sannadkii 2013, kuna dhammaaday UNTMIS sannadkii 2026.
In ka badan soddon sano, Soomaaliya waxay la shaqaynaysay Qaramada Midoobay si loo taageero nabadda, dib-u-heshiisiinta, dowlad-dhiska iyo horumarinta hay’adaha qaranka.
Waxaa jiray guulo, waxaa jiray caqabado, waxaana jiray fursado aan si buuxda looga faa’iidaysan.
Hase yeeshee, taariikhdaasi waa inay noqotaa cashar qaran oo laga dhaxlo waayo-aragnimo, laguna dhiso mustaqbal ka wanaagsan kii hore.
Maanta, Soomaaliya waxay u baahan tahay hoggaan siyaasadeed oo aragti dheer leh, hay’ado sharciyeed oo awood leh, shaqaale dowladeed oo xirfadeysan, nidaam caddaaladeed oo madax-bannaan iyo muwaadiniin leh dareen waddaniyadeed iyo masuuliyad bulsho.
Waa in la xaqiijiyaa in dhammaadka howlgalka gaarka ahi uusan noqon oo keliya isbeddel ku yimaadda magaca iyo qaabka joogitaanka Qaramada Midoobay, balse uu noqdo bilowga marxalad ay Soomaaliya si dhab ah u muujiso awooddeeda dowladnimo.
Ugu dambayn, dowladnimadu kuma xoogaysato tirada hay’adaha caalamiga ah ee dalka jooga, balse waxay ku xoogaysataa awoodda hay’adaha qaranka, kalsoonida shacabka, ku-dhaqanka sharciga iyo masuuliyadda ay dowladda u qaaddo ilaalinta xuquuqda iyo danta guud.
Soomaaliya maanta waxay haysataa fursad ay ku muujiso in ay ka gudbi karto ku-tiirsanaantii muddada dheer, una gudbi karto dowladnimo ku dhisan lahaansho qaran, sharci, isla-xisaabtan iyo awood hay’adeed.
Taariikhdu waxay diiwaangelinaysaa cidda na taageertay, balse mustaqbalku wuxuu qiimayn doonaa sida aan uga faa’iidaysannay taageeradaas.
Dowladnimadu waxay qiimo yeelataa marka ay yeelato awood, lahaansho iyo masuuliyad ay iyadu qaaddo.
_____________________________________________________________________________________________________________________________
Garyaqaan Dr. Yasin Ahmed Osman
Qoraa | Khabiir ku takhasusay arrimaha sharciga, caddaaladda iyo dowlad-dhiska
