Nairobi, Qaranimo Online — 26 Oktoobar 2026: Bangiga Adduunka ayaa dowladda federaalka Soomaaliya kula taliyey inay tirada wasaaradaha ka dhinto 25 ilaa qiyaastii 15, si loo yareeyo kharashaadka maamulka, loona ballaariyo dhaqaalaha loo heli karo waxbarashada, caafimaadka iyo kaabayaasha dhaqaalaha.
Sida ay BBC Somali ka soo werisay Nairobi, taladan ayaa ku jirta warbixinta Somalia Public Finance Review 2026, oo lagu soo bandhigay kulan ay ka qayb galeen wakiillo ka socday dowladda federaalka, dowlad-goboleedyada, Bangiga Adduunka iyo ganacsatada.
Warbixintu waxay muujinaysaa in Soomaaliya ay horumar ka samaysay dib-u-dhiska hay’adaha maaliyadda iyo maaraynta lacagaha dadweynaha, hase yeeshee kharashaadka joogtada ah iyo dakhliga gudaha oo xaddidan ay weli caqabad ku yihiin ballaarinta adeegyada bulshada.
Dhimista wasaaradaha: talo dib-u-habayn oo aan weli go’aan noqon
Bangiga Adduunku wuxuu soo jeediyey in dib loo eego qaab-dhismeedka hay’adaha dowladda, lana xaddido abuurista hay’ado cusub oo kordhin kara culayska miisaaniyadda.
Qiimaynta warbixinta, oo daboolaysa dowladda federaalka, dowlad-goboleedyada iyo Somaliland, ayaa tilmaantay inay ka jiraan qiyaastii 153 wasaaradood. Sida warbixintu sheegtay, hay’adaha oo bata waxay mararka qaarkood keenaan in shaqooyin isku mid ah ay qabtaan hay’ado kala duwan, iyadoo kharashaadku kordho balse adeegyada dadweynuhu aanay helin horumar u dhigma.
Talada ah in wasaaradaha federaalka laga dhimo 25 ilaa qiyaastii 15 waxaa lagu daray tallaabooyin la soo jeediyey in lagu fuliyo muddo hal ilaa laba sano ah. Hase yeeshee, warbixintu ma magacaabin wasaarado gaar ah oo la baabi’inayo ama la isku darayo.
Soo jeedintani ma aha go’aan ay dowladda Soomaaliya ku dhawaaqday. Bangigu wuxuu ku taliyey in marka hore la qiimeeyo shaqooyinka hay’adaha iyo meelaha ay masuuliyadahoodu isku soo noqnoqdaan, ka hor inta aan la go’aamin isbeddellada la samaynayo.
Kharashaadka joogtada ah oo ciriiri gelinaya maalgelinta horumarinta
Warbixintu waxay sheegtay in ku dhowaad 95% kharashaadka dowladda ee qiimayntu daboolayso ay ku baxaan hawlo joogto ah, oo ay ugu waaweyn yihiin mushaaraadka, amniga iyo socodsiinta hay’adaha.
Tani waxay yaraynaysaa awoodda lagu maalgelin karo mashaariicda muddada dheer, sida dhismaha waddooyinka, xarumaha caafimaadka iyo dugsiyada.
Sannadkii 2024, mushaaraadka shaqaalaha dowladda, oo ay ku jiraan ciidamada iyo hay’adaha amniga, ayaa gaaray 4.9% wax-soo-saarka guud ee dalka, una dhigma 45% kharashaadka dowladda ee lagu daray qiimaynta. Mushaaraadka shaqaalaha rayidka ah oo keliya ayaa lagu qiyaasay 2.4% wax-soo-saarka guud.
Warbixintu waxay sidoo kale tilmaantay kala duwanaansho u dhexeeya tirada shaqaalaha iyo qoondada mushaaraadka. Waaxyaha adeegyada bulshada, sida waxbarashada iyo caafimaadka, ayaa leh ku dhowaad kala bar shaqaalaha rayidka ah ee dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada, balse hela qiyaastii 26% lacagaha mushaaraadka rayidka. Dhanka maamulka, shaqaalaha oo ah qiyaastii 40% ayaa qaata 56% kharashaadkaas.
Xogtani waxay xoojinaysaa baahida loo qabo in dib loo eego sida shaqaalaha iyo dhaqaalaha loogu qaybiyo hawlaha dowladda, iyadoo la tixgelinayo adeegyada ay bulshadu sida tooska ah ugu baahan tahay.
Shaqaalaha mashaariicda iyo culayska ka dhalan kara dhammaadka deeqaha
Bangiga Adduunku wuxuu ka digay ku-tiirsanaanta shaqaalaha iyo la-taliyeyaasha ay maalgeliso deeqaha mashaariicdu.
Sida warbixinta lagu sheegay, sannadkii 2024 tirada shaqaalaha mashaariicda iyo la-taliyeyaasha qaabkan lagu maalgeliyo ayaa 26% ka badnayd tirada shaqaalaha rasmiga ah ee rayidka dowladda federaalka.
Marka maalgelinta mashaariicdu dhammaato, waxaa adkaan karta in dowladda ay sii bixiso mushaaraadka shaqaalahaas. Taasi waxay abuuri kartaa culays maaliyadeed ama hakad ku yimaadda hawlaha ay hay’aduhu qabtaan.
Sidaas darteed, warbixintu waxay ku talisay in la caddeeyo shaqooyinka muhiimka ah ee dowladdu awooddo inay si joogto ah u maalgeliso, lana hagaajiyo nidaamyada shaqaalaysiinta iyo mushaaraadka.
Kordhinta dakhliga gudaha iyo hagaajinta canshuuraha
Dakhliga gudaha ee Soomaaliya ayaa sannadkii 2025 gaaray 6.3% wax-soo-saarka guud ee dalka, halka canshuuraha oo keliya ay ahaayeen 4.9%. Marka lagu daro deeqaha miisaaniyadeed, wadarta dakhliga ayaa gaartay 11%.
Tirooyinkan waxay isku daraan xogta dowladda federaalka, dowlad-goboleedyada iyo Somaliland, halka xogta maamulka Banaadir aan lagu darin.
Maxamuud Yaasiin Jaamac, oo ah khabiir sare oo arrimaha maamulka ka tirsan Bangiga Adduunka, kana qayb qaatay diyaarinta warbixinta, ayaa BBC Somali u sheegay in kordhinta dakhliga gudaha ay muhiim u tahay mustaqbalka maaliyadda Soomaaliya, gaar ahaan iyadoo taageerada dibaddu sii yaraanayso.
Talooyinka la soo jeediyey waxaa ka mid ah casriyeynta kastamyada, ballaarinta saldhigga canshuur-bixiyeyaasha, adeegsiga nidaamyada dhijitaalka ah iyo iswaafajinta canshuuraha dekedaha. Warbixintu waxay sidoo kale ku baaqday in la xoojiyo awoodda canshuur-ururinta ee qaybaha ganacsiga waaweyn, sida isgaarsiinta iyo macdanta.
Qaybsiga dakhliga iyo isla-xisaabtanka
Warbixintu waxay soo jeedisay in la dejiyo nidaam cad oo lagu qaybsado dakhliga heerarka dowladda, iyadoo la tixgelinayo tirada dadka, baahiyaha adeegyada iyo awoodda maamul kasta u leeyahay ururinta canshuuraha.
Waxay sidoo kale ku talisay in Banaadir loo tixgeliyo unug maaliyadeed oo gaar ah marka la qaabaynayo wareejinta lacagaha ee u dhexaysa heerarka dowladda.
Dhanka isla-xisaabtanka, waxaa la adkeeyey muhiimadda ay leedahay in shacabka loo soo bandhigo miisaaniyadaha iyo warbixinnada fulintooda, isla markaana tallaabo laga qaado talooyinka hanti-dhowrka sannadlaha ah.
Saadaal ku xiran hirgelinta dib-u-habaynta
Tusaalooyinka dhaqaale ee warbixintu adeegsatay ayaa muujinaya in, haddii dib-u-habaynta la hirgeliyo, saamiga dakhliga gudaha ee wax-soo-saarka guud uu kordhi karo lix dhibcood oo boqolley ah marka la gaaro 2033.
Warbixintu waxay sidoo kale saadaalisay suurtagalnimada abuurista qiyaastii 54,500 boos oo macallimiin ah iyo in ku dhowaad 250,000 shaqo loo beddelo kuwo leh wax-soo-saar iyo mushaar wanaagsan. Heerka saboolnimada ayaa, marka la raaco qiyaasahaas, gaari kara 47.2%.
Kuwani waa saadaallo ku xiran hirgelinta isbeddellada iyo shuruudaha dhaqaale ee lagu saleeyey; ma aha natiijooyin hadda la gaaray.
Hirgelinta talooyinka, gaar ahaan dhimista wasaaradaha iyo hagaajinta qaybsiga dakhliga, waxay u baahan doontaa go’aanno siyaasadeed iyo heshiis hay’adeed. Ujeeddada dib-u-habayntu waa in dhaqaalaha dowladda si wax-ku-ool ah loogu beddelo adeegyo ay dadweynuhu helaan.
Xigasho: BBC Somali
