Faallo Siyaasadeed iyo Geopolitical ah
QARANIMO – MOGADISHU – SOMALIA
Waxaa mar kale Geeska Afrika ka soo baxay gambaleel digniin ah oo aan la iska indho tiri karin.
Xiisadda ka dhex taagan Itoobiya iyo Eritrea, oo si weyn ugu xiran dagaallada cusub ee ka qarxay gobolka Tigray, ma aha oo keliya muran u dhexeeya laba dal oo deris ah. Waa xaalad xambaarsan khatar ka weyn xuduudaha Itoobiya iyo Eritrea, sababtoo ah labada dal waxay ku dhex jiraan shabakad siyaasadeed, amni, dhaqaale iyo juqraafi-siyaasadeed oo isku xiran, taas oo haddii ay gacanta ka baxdo saameyn toos ah ku yeelan karta Soomaaliya, Jabuuti, Sudan, Masar, Badda Cas iyo guud ahaan Geeska Afrika.
Digniinta ka soo baxaysa Washington sida lagu soo warramay Fox News, iyo baaqyada Midowga Afrika ee ku wajahan Addis Ababa, Asmara iyo Qaahira, waxay muujinayaan in beesha caalamku ay si dhab ah uga walaacsan tahay in khilaafka maanta jira uu isu beddelo dagaal goboleed. Midowga Afrika ayaa si rasmi ah ugu baaqay Itoobiya, Eritrea iyo Masar inay muujiyaan is-xakameyn, ilaaliyaan waddooyinka xiriirka diblomaasiyadeed, khilaafaadkana ku xalliyaan wada-hadal.
Tigray: Dhibaatadu halkaas ayay ka bilaabatay, balse halkaas kuma ekaan karto
Dagaalkii Tigray ee 2020–2022 wuxuu ahaa mid ka mid ah colaadaha ugu khasaaraha badnaa qaaradda Afrika. Heshiiskii Pretoria ee November 2022 wuxuu damiyay dagaalkii ballaarnaa, balse wuxuu si buuxda u xallin waayay sababihii siyaasadeed, dhuleed iyo amni ee salka u ahaa colaadda.
Hadda, dagaalkii ayaa mar kale soo noolaaday.
Ciidamada Federaalka Itoobiya iyo xoogagga Tigray ayaa dib ugu dhacay iska horimaadyo culus, iyadoo xaaladdu ay gaartay heer ay ciidamada federaalku dib ula wareegeen garoonka diyaaradaha Mekelle, caasimadda Tigray.
Laakiin su’aasha ugu weyn ma aha oo keliya: Yaa gacanta ku haya Mekelle?
Su’aasha dhabta ahi waa:
Maxaa dhacaya haddii dagaalka Tigray uu isu beddelo dagaal Itoobiya iyo Eritrea dhex mara?
Halkaas ayay dhibaatadu ka gudbaysaa dagaal gudaha Itoobiya ah, waxayna isu beddelaysaa khatar gobolka oo dhan.
Itoobiya iyo Eritrea: Xulafo shalay, col maanta?
Waxaa jira isbeddel weyn oo ku yimid xiriirka Addis Ababa iyo Asmara.
Dagaalkii Tigray ee hore, Itoobiya iyo Eritrea waxay ahaayeen dhinacyo si dhow isu kaashaday. Laakiin xiriirkoodii siyaasadeed iyo amni ayaa muddo kadib xumaaday, waxaana soo baxay khilaafaad la xiriira mustaqbalka Tigray, xuduudaha, saameynta siyaasadeed iyo gaar ahaan arrinta marin-badeedka Itoobiya.
Maanta, Itoobiya waxay Eritrea ku eedaynaysaa inay taageerayso xoogagga ka soo horjeeda dowladda Federaalka. Eritrea se way beenisay eedeymahaas.
Xiisadda ayaa gaartay heer Itoobiya ay xirtay safaaraddeedii Asmara, isla markaana dalka ka cayrisay 10 diblomaasi Eritrean ah. Eritrea waxay kaga jawaabtay inay xiriirkii diblomaasiyadeed u jarto Itoobiya.
Tani ma aha tallaabo yar.
Marka laba dal oo ciidan ahaan xooggan, xuduud wadaaga, taariikh colaadeed leh, isla markaana ku nool deegaan istiraatiiji ah sida Badda Cas ay lumiyaan waddadii diblomaasiyadda, khatartu si weyn ayay u kordhaysaa.
Arrinta dekedda: Furaha qarsoon ee xiisadda
Si loo fahmo khilaafka Itoobiya iyo Eritrea, lama filna in Tigray keliya laga hadlo.
Waxaa jira su’aal kale oo aad u weyn:
Itoobiya oo aan bad lahayn sidee ayay u heli doontaa marin joogto ah oo ay Badda Cas uga isticmaasho?
Itoobiya waa mid ka mid ah dalalka ugu dadka badan Afrika, balse waa dal aan lahayn xeeb.
Dhaqaalaheeda, ganacsigeeda iyo istiraatiijiyaddeeda mustaqbalka waxay si weyn ugu xiran yihiin helitaanka marin-badeed la isku halayn karo.
Eritrea, dhinaca kale, waxay leedahay xeeb dheer oo ku taal Badda Cas, oo ay ku jiraan dekedaha muhiimka ah ee Assab iyo Massawa.
Sidaas darteed, arrinta dekeddu ma aha ganacsi keliya.
Waa arrin amni qaran. Waa arrin dhaqaale. Waa arrin istiraatiiji ah. Waana arrin awoodda gobolka saameynaysa.
Haddii Itoobiya iyo Eritrea ku fashilmaan inay khilaafkan ku maareeyaan miiska wada-hadalka, waxaa jirta khatar ah in arrin dhaqaale iyo juqraafi ah ay isu beddesho arrin militari.
Badda Cas: Meesha khilaafka Geeska Afrika iyo siyaasadda caalamku ku kulmaan
Geeska Afrika maanta ma aha oo keliya dhul ay ku nool yihiin dalal deris ah.
Waa mid ka mid ah goobaha ugu istiraatiijisan dunida.
Badda Cas waxay isku xirtaa Afrika, Bariga Dhexe, Aasiya iyo Yurub. Maraakiibta ganacsiga caalamiga ah, tamarta, dekedaha, ciidammada badda iyo quwadaha waaweyn ayaa dhammaantood dan weyn ka leh deegaanka.
Sidaas darteed, haddii Itoobiya iyo Eritrea dagaal toos ah galaan, dhibaatadu kuma ekaan doonto Addis Ababa iyo Asmara.
Waxay saameyn kartaa:
– Sudan oo horeyba ugu jirta dagaal sokeeye;
– Soomaaliya oo weli wajahaysa caqabado amni iyo siyaasadeed;
– Jabuuti oo ah xarun militari iyo ganacsi oo caalami ah;
– Masar oo si gaar ah uga walaacsan arrimaha Nile iyo GERD;
– Yemen iyo amniga Badda Cas;
– Ganacsiga maraakiibta caalamiga ah;
– Iyo danaha Mareykanka, Shiinaha, Turkiga, Imaaraadka Carabta iyo quwado kale.
Reuters waxay tilmaantay in isku-xirnaanta khilaafaadka Geeska Afrika, Badda Cas iyo colaadaha Sudan ay kordhinayaan khatarta ah in dagaalka cusub ee Tigray uu isu beddelo khilaaf ka baxsan xuduudaha Itoobiya.
Masar: Dhinaca kale ee isla khilaafka
Marka laga hadlayo Itoobiya iyo Eritrea, Masar lama iloobi karo.
Khilaafka Itoobiya iyo Masar ee ku saabsan Biyo-xireenka GERD wuxuu muddo dheer ahaa mid ka mid ah khilaafaadka ugu waaweyn Waqooyi-bari Afrika.
Qaahira waxay ka walaacsan tahay saameynta biyo-xireenka Itoobiya ku yeelan karo socodka biyaha Nile, halka Addis Ababa ay GERD u aragto mashruuc horumarineed oo muhiim u ah korontada iyo dhaqaalaha dalka.
Haddaba haddii khilaafka Itoobiya iyo Eritrea uu isku mar la socdo khilaafka Itoobiya iyo Masar, xaaladdu waxay yeelan kartaa weji aad uga khatar badan.
Taasi waa sababta Midowga Afrika uu hadda si gaar ah ugu wada hadlayo Itoobiya, Eritrea iyo Masar, isaga oo ugu baaqaya dhammaantood inay is-xakameeyaan oo ay adeegsadaan waddooyinka diblomaasiyadda.
Mareykanka maxaa uu uga walaacsan yahay?
Marka Washington ay ka digtoonaato xiisadda Itoobiya iyo Eritrea, ma aha arrin ku kooban siyaasadda labada dal.
Mareykanku wuxuu muddo dheer dan weyn ka lahaa xasilloonida Geeska Afrika.
Sababtu waa saddex:
Koowaad: amniga Badda Cas iyo marinnada ganacsiga caalamiga ah.
Labaad: la dagaallanka kooxaha xagjirka ah iyo argagixisada.
Saddexaad: tartanka istiraatiijiga ah ee quwadaha caalamka ee Afrika iyo Badda Cas.
Dagaal cusub oo ka dhaca Itoobiya wuxuu abuuri karaa xaalad ay kooxo hubaysan, dowlado deris ah iyo quwado shisheeye isku mar ugu lug yeeshaan.
Taasi waa xaaladda ugu xun ee Geeska Afrika.
Halista ugu weyn: Dagaal aan cidina si dhab ah u xakamayn karin
Taariikhda Geeska Afrika waxay ina bartay cashar muhiim ah:
Dagaallada gobolka marar badan kama bilowdaan qorshe loogu talagalay inay noqdaan dagaallo goboleed; waxay noqdaan dagaallo goboleed marka ay dowlado badan isku arkaan inay qasab ku tahay inay dhinac qaataan.
Haddii dagaalka Tigray sii socdo, waxaa suuragal ah:
1. Itoobiya inay kordhiso cadaadiska militari ee Tigray;
2. Eritrea inay si toos ah ama dadban ugu lug yeelato;
3. Sudan inay ka falceliso iyadoo danaha xuduuddeeda la xiriira;
4. Masar inay sii xoojiso xiriirkeeda dalalka ka soo horjeeda siyaasadaha Addis Ababa;
5. Quwado shisheeye inay bilaabaan inay si kala duwan u taageeraan dhinacyada gobolka.
Markaas waxaa dhici karta in Geeska Afrika uu galo dagaal wakiillo ah (proxy war) oo cusub.
Taasina waxay noqon kartaa musiibo ka weyn dagaalkii Tigray ee hore.
Soomaaliya maxay ka faa’iidi kartaa, maxaase uga khatar ah?
Soomaaliya waa inay si gaar ah uga feejignaataa.
Dowladda Federaalka Soomaaliya ma aha inay noqoto daawade keliya.
Khilaaf kasta oo ka dhaca Itoobiya iyo Eritrea wuxuu si toos ah ama dadban u taaban karaa Soomaaliya.
Xuduudaha, ganacsiga, socdaalka, amniga, siyaasadda Badda Cas iyo xiriirrada dalalka deriska ah dhammaantood way saameyn karaan.
Laakiin Soomaaliya waa inay ka fogaataa inay noqoto qayb ka mid ah colaadaha quwadaha gobolka.
Mowqifka ugu xikmadda badan Soomaaliya waa mid ku dhisan madax-bannaani, dhexdhexaadnimo firfircoon iyo diblomaasiyad.
Soomaaliya waa inay taageertaa:
– wada-hadalka Itoobiya iyo Eritrea;
– ilaalinta xuduudaha caalamiga ah;
– xal siyaasadeed oo Tigray ah;
– doorka Midowga Afrika;
– ilaalinta shacabka rayidka ah;
– iyo ka hortagga in Badda Cas laga dhigo goob dagaal oo cusub.
Waxaa kale oo Soomaaliya haysataa fursad diblomaasiyadeed oo muhiim ah: inay qayb ka noqoto dadaallada Afrikaanka ah ee lagu dejinayo xiisadda, halkii ay ka sugi lahayd in quwado shisheeye ay go’aamiyaan mustaqbalka Geeska Afrika.
Midowga Afrika waa inuu ka gudbaa baaqyada
Midowga Afrika wuxuu hadda si cad ugu baaqay Itoobiya, Eritrea iyo Masar inay is-xakameeyaan, xiriirka diblomaasiyadeedna furan yihiin.
Laakiin baaq keliya kuma filna.
Afrika waxay u baahan tahay diblomaasiyad ka hortag ah.
Midowga Afrika waa inuu:
1. Dib u hawlgeliyaa wada-hadallada Itoobiya iyo Tigray.
2. Abuuraa hannaan wada-hadal oo Itoobiya iyo Eritrea ah.
3. Dhiirrigeliyaa heshiis cad oo ku saabsan arrimaha xuduudaha iyo amniga.
4. Ka shaqeeyaa in arrinta marin-badeedka Itoobiya lagu xalliyo heshiis dhaqaale iyo sharci ah, ee aan lagu xallin awood militari.
5. Ka hortagaa in khilaafka Itoobiya iyo Eritrea uu isu beddelo dagaal ay ku lug yeeshaan dalal kale.
6. Ilaaliyaa shacabka rayidka ah iyo gargaarka bani’aadannimo.
Heshiiskii Pretoria ee 2022 wuxuu weli yahay tixraac muhiim ah oo ku saabsan joojinta colaadda Tigray, waxaana Midowga Afrika uu hore u sheegay in heshiiskaasi yahay tiir muhiim u ah nabadda iyo dib-u-heshiisiinta Itoobiya.
Itoobiya iyo Eritrea: Maxay tahay waddada keliya ee macquulka ah?
Xalka ma aha dagaal.
Itoobiya ma heli karto amni waara iyadoo deriskeeda Eritrea colaad joogto ah kula jirta.
Eritrea-na ma heli karto amni waara iyadoo Itoobiya oo ah deriskeeda ugu weyn ay colaad joogto ah la leedahay.
Labada dal waxay ku qasban yihiin inay aqbalaan xaqiiqada ah in:
Amniga Itoobiya uusan ka madax bannaanayn amniga Eritrea, amniga Eritreana uusan ka madax bannaanayn amniga Itoobiya.
Haddii Itoobiya rabto marin-badeed, waa in lagu raadiyaa heshiis sharci ah, ganacsi iyo diblomaasiyadeed.
Haddii Eritrea rabto in madax-bannaanideeda iyo xuduudaheeda la ixtiraamo, waa inay ku tiirsanaataa heshiisyo cad iyo diblomaasiyad.
Haddii Tigray doonayo xuquuq siyaasadeed iyo maamul-goboleed, waa in lagu raadiyaa hannaan siyaasadeed, ee aan lagu raadin dagaal.
Qof walba wuxuu leeyahay dano sharci ah; laakiin dan sharci ah laguma difaaco dagaal aan xad lahayn.
Gunaanad: Geeska Afrika wuxuu taagan yahay meel kala doorasho ah
Maanta Geeska Afrika wuxuu hor yaallaa laba waddo.
Waddada koowaad waa dagaal cusub: Tigray, Itoobiya, Eritrea, Sudan, Masar iyo quwado kale oo si tartiib ah ugu dhex milma khilaafka. Waddadaas waxay horseedi kartaa barakac, gaajo, burbur dhaqaale, argagixiso, hub faafaya iyo qalalaase ka dhaca Badda Cas.
Waddada labaad waa wada-hadal: Itoobiya iyo Tigray oo ku noqda miiska siyaasadda; Itoobiya iyo Eritrea oo dib u fura xiriirka; Masar iyo Itoobiya oo ka shaqeeya xal waara oo ku saabsan Nile; Midowga Afrikana uu noqdo dhexdhexaadiye dhab ah.
Xilligan, waxa Geeska Afrika u baahan yahay ma aha ciidan kale, hub kale iyo hadallo dagaal oo kale.
Waxa uu u baahan yahay miis wada-hadal oo weyn.
Digniinta Mareykanka waa in la dhegeystaa. Baaqyada Midowga Afrika waa in ficil loo beddelaa. Itoobiya iyo Eritrea-na waa inay fahmaan in dagaal cusub uusan ku ekaan doonin labada dal.
Maxaa yeelay marka dab laga shido Tigray, dabku ma aqoonsado xuduudaha.
Haddii Addis Ababa iyo Asmara ay maanta doortaan dagaal, waxaa laga yaabaa in berri aysan iyagu go’aamin cidda dagaalka ku biiraysa.
Laakiin haddii ay doortaan wada-hadal, waxay heli karaan fursad ay ku badbaadiyaan Itoobiya, Eritrea iyo Geeska Afrika oo dhan.
Geeska Afrika wuxuu u baahan yahay nabad ka hor inta uusan u baahnayn guul militari.
W/Q: Garyaqaan Dr. Yasin Ahmed Osman
Majaladda Qaranimo – Muqdisho, Soomaaliya
