New York, Qaranimo Online — 24 Sebtembar 2026: Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa khudbad uu ka jeediyay kalfadhiga 81-aad ee Golaha Guud ee Qaramada Midoobay ku baaqay in la xoojiyo iskaashiga caalamiga ah, la ballaariyo matalaadda Afrika ee Golaha Ammaanka, isla markaana Soomaaliya loo oggolaado inay hoggaamiso qorsheynta iyo fulinta mashaariicda horumarineed ee dalkeeda.
Madaxweynaha ayaa sheegay in dunidu ay marayso xaalad hubanti la’aan ah, oo ay sii adkaynayaan colaadaha, loollanka quwadaha iyo hoos u dhaca wada shaqaynta dalalka. Waxa uu ku adkeeyay in caqabadahaas aan looga jawaabi karin dadaallo kala go’an, balse ay u baahan yihiin hay’ado caalami ah oo lagu kalsoon yahay, matalaad caddaalad ah iyo tallaabooyin natiijo leh.
Isagoo ka hadlayay Yoolalka Horumarka Waara ee 2030, ayuu sheegay in horumarka laga sameeyay uu marayo 36%, taas oo uu ku tilmaamay heer aan ku filnayn himilooyinka loo dejiyay. Hadalkiisa ayaa xoogga saaray baahida loo qabo in ballanqaadyada caalamiga ah loo beddelo waxqabad ay si muuqata uga faa’iidaystaan dadka, gaar ahaan kuwa ku nool dalalka soo koraya.
Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa Golaha Ammaanka ku tilmaamay hay’ad u baahan dib-u-habeyn si ay u noqoto mid matalaad badan leh, hufan oo wax-ku-ool ah. Waxa uu si gaar ah u xusay maqnaanshaha matalaad joogto ah oo Afrika ku leedahay Golaha, isagoo taageeray mowqifka guud ee qaaradda ee ku aaddan inay matalaad buuxda ka hesho kuraasta joogtada ah iyo kuwa aan joogtada ahayn.
Madaxweynaha ayaa sheegay in Soomaaliya, iyadoo ka tirsan Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay iyo Golaha Nabadda iyo Ammaanka Midowga Afrika, ay ka shaqaynayso isku soo dhoweynta labada hay’adood. Waxa uu mudnaan siiyay ka hortagga colaadaha iyo xalalka nabadeed ee ay Afrika hoggaaminayso, si dadaallada amniga loogu saleeyo baahiyaha iyo duruufaha qaaradda.
Khudbadda ayaa sidoo kale lagu adkeeyay dhowrista madaxbannaanida, midnimada iyo xuduudaha caalamiga ah ee dalalka. Xasan Sheekh ayaa sheegay in Soomaaliya ay diiddan tahay tallaabooyin hal dhinac ah oo dhaawacaya mabaadi’daas, wuxuuna ku baaqay in khilaafaadka lagu xalliyo wada-hadal iyo sharciga caalamiga ah.
Arrinta Falastiin, Madaxweynaha ayaa caddeeyay in Soomaaliya ay garab taagan tahay shacabka Falastiin, ayna taageerayso xal laba dowladood ah oo horseeda dowlad Falastiini ah oo madax-bannaan, kuna dhisan xuduudihii 1967.
Qodob muhiim ah oo khudbaddiisa ka mid ahaa ayaa ku saabsanaa qaabka ay Soomaaliya iyo Qaramada Midoobay u wada shaqeeyaan. Madaxweynaha ayaa sheegay in Soomaaliya aysan dalbanayn in Qaramada Midoobay ay dalka ka baxdo, balse ay doonayso iskaashi cusub oo ku dhisan isla xisaabtan iyo hoggaan Soomaaliyeed.
Waxa uu tilmaamay in qayb ka mid ah gargaarka iyo mashaariicda UN-ka ay weli ku socdaan hannaan ka baxsan nidaamyada dowladda, iyadoo ay jiraan hay’ado barbar socda kuwa qaranka iyo mashaariic aan si buuxda ugu xirnayn miisaaniyadda dowladda.
Sida uu sheegay, habkaasi wuxuu adkaynayaa qorsheynta iyo dhismaha hay’adaha Soomaaliyeed. Baaqiisa ayaa ahaa in taageerada caalamiga ahi ay xoojiso nidaamyada dalka, hay’adaha qarankuna ay door hoggaamineed ku yeeshaan dejinta mudnaanta iyo fulinta mashaariicda. Ujeeddadu waa in taageeradu ka qayb qaadato dhismaha awood gudaha ah oo adeegyada sii wadi karta mustaqbalka.
Dhanka siyaasadda, Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa sheegay in Soomaaliya ay waddo dib-u-habeyn dastuuri ah oo gogol u noqonaysa cod-bixin guud, nidaam xisbiyo badan leh iyo hay’ado lala xisaabtami karo.
Waxa uu xusay in shacabka Soomaaliyeed ay muddo dheer sugayeen inay hoggaankooda ku doortaan codkooda. Isagoo ka hadlayay doorashooyinka guud ee heer qaran, ayuu tilmaamay doorashadii 1969-kii. Waxa uu intaas ku daray in dowladda ay doonayso in loollanka iyo khilaafaadka siyaasadeed lagu maareeyo wada-hadal, sharci iyo doorashooyin.
Amniga, Madaxweynaha ayaa sheegay in dagaalka ka dhanka ah argagixisadu uu barbar socdo dadaallo lagu xoojinayo ciidamada, hay’adaha amniga iyo awoodda sirdoonka. Waxa uu sidoo kale xusay muhiimadda iskaashiga dalalka deriska iyo saaxiibbada caalamiga ah.
Xasan Sheekh ayaa dalbaday taageero joogto ah oo la siiyo marxaladda kala-guurka amniga, oo ay ku jirto maalgelinta howlgalka Midowga Afrika ee Soomaaliya. Wuxuu sheegay in mas’uuliyadda amniga oo si buuxda loogu wareejiyo hay’adaha Soomaaliyeed ay u baahan tahay dhaqaale ku filan, qorshe marxalado leh iyo awood hay’adeed oo waarta.
Arrimaha dhaqaalaha, Madaxweynaha ayaa khudbaddiisa ku sheegay in kobaca dhabta ah ee wax soo saarka guud ee gudaha Soomaaliya sannadkan uu yahay 3.1%. Waxa uu tilmaamay dadaallo lagu hagaajinayo maareynta maaliyadda dadweynaha, kor loogu qaadayo dakhliga gudaha, laguna abuurayo jawi dhiirrigeliya maalgashiga.
Hase yeeshee, wuxuu ka digay in horumarka dhaqaale ay culays ku hayaan isbeddelka cimilada iyo qalalaasaha dibadda. Sida uu sheegay, abaarta la xiriirta isbeddelka cimiladu waxay saameynaysaa in ka badan lix milyan oo qof oo Soomaaliya ku nool.
Madaxweynaha ayaa sidoo kale sheegay in khalkhalka ka jira marin-biyoodka Hormuz uu saameeyay qiimaha badeecadaha, shidaalka, kharashka gaadiidka iyo dakhliga canshuuraha Soomaaliya. Hadalkiisa ayaa muujinayay sida qalalaase ka dhaca meel ka baxsan dalka uu culays ugu keeni karo nolosha qoysaska, ganacsiga iyo awoodda dowladda ee bixinta adeegyada.
Khudbaddiisa ayuu ku soo gabagabeeyay baaq ah in Qaramada Midoobay ay ilaaliso kalsoonida lagu qabo, iyadoo mudnaan siinaysa matalaad caddaalad ah, kheyraad la heli karo iyo natiijooyin la cabbiri karo. Soomaaliya ayuu ku soo bandhigay dal doonaya inuu masuuliyad dheeraad ah iska saaro amnigiisa iyo horumarkiisa, isla markaana u baahan iskaashi caalami ah oo taageera awoodda hay’adihiisa.
