Kampala – Xarigga saraakiil sare oo ka tirsan milatariga Uganda iyo hadallo uu taliyaha ciidanka, Jeneraal Muhoozi Kainerugaba, u jeediyey madaxweyne ku-xigeenka dalka ayaa sii xoojiyey doodda ku saabsan cidda mustaqbalka beddeli doonta Madaxweyne Yoweri Museveni iyo doorka ay ciidamada ku yeelan karaan xil-wareejintaas.
Kainerugaba, oo 52 jir ah, isla markaana ah wiilka Madaxweyne Museveni, ayaa loo arkaa mid ka mid ah dadka suuragalka ah ee hoggaanka dalka kala wareegi kara aabbihii. Hase yeeshee, warbixinno kala duwan ayaa tilmaamaya in damaciisa siyaasadeed uu walaac iyo kala aragti duwanaansho ka dhex abuuray xubno ka tirsan milatariga iyo xisbiga talada haya ee National Resistance Movement (NRM).
Baaritaan uu sameeyey wargeyska Daily Monitor ayaa lagu sheegay in ugu yaraan 12 jeneraal iyo saraakiil sare oo milatari ah la xiray tan iyo bishii Abriil 2025. Milatarigu wuxuu tallaabooyinkan ku sheegay kuwo lagula dagaallamayo musuqmaasuqa iyo falalka dembiyada ah, halka qaar ka mid ah falanqeeyayaashu ay ku xiriirinayaan loollanka siyaasadeed ee ku saabsan mustaqbalka hoggaanka Uganda.
Warar is-khilaafsan oo ku saabsan kulankii NRM
Doodda cidda beddeli doonta Museveni, oo dalka hoggaaminayey muddo ku dhow afartan sano, ayaa mar kale soo xoogaysatay kaddib warar ka soo baxay kulan ay yeesheen madaxda sare ee NRM.
Wakaaladda wararka ee AFP ayaa sheegtay in kulankaas lagu soo bandhigay soo jeedin ku saabsan in Kainerugaba loo diyaariyo inuu noqdo qofka beddeli doona madaxweynaha. Shan xubnood oo ka qaybgalay shirka albaabadu u xirnaayeen ayaa wakaaladda u sheegay in laga baaqsaday cod loo qaadi lahaa soo jeedinta, kaddib markii xubno ka mid ahi ay ka horyimaadeen.
Warbaahinta Uganda ee ChimpReports ayaa, dhankeeda, sheegtay in inta badan xubnihii hadlay ay taageereen suuragalnimada inuu Kainerugaba noqdo madaxweyne, inkasta oo qaarkood ay su’aal geliyeen diyaargarowgiisa hoggaamin rayid ah.
Xisbiga NRM ayaa beeniyey wararka sheegaya in hoggaankiisu diiday soo jeedin lagu taageerayey Kainerugaba, isagoo ku tilmaamay kuwo “gebi ahaanba been ah”.
Xoghayaha guud ee xisbiga, Richard Todwong Awany, ayaa bayaan uu Khamiistii soo saaray ku xaqiijiyey in kulan dhacay 10-kii Nofeembar looga hadlay “arrimaha siyaasadda, bulshada iyo dhaqaalaha”. Waxa uu sheegay in go’aan kasta oo xisbigu gaaro lagu shaacin doono “habka saxda ah iyo waqtiga ku habboon”.
Xarigga Peter Elwelu oo doodda sii ballaariyey
Kiiska Peter Elwelu, oo hore u ahaa taliye ku-xigeenka ciidanka, ayaa si gaar ah indhaha ugu soo jeediyey xarigga saraakiisha sare. Elwelu ayaa la xiray 2-dii Nofeembar, iyadoo lagu eedeeyey inuu maleegayey qorshe lagu xasilooni-darro gelinayo gobolka Teso ee bariga Uganda.
Kainerugaba ayaa qoraallo uu ku baahiyey barta X ku eedeeyey Elwelu khiyaano, kuna dhawaaqay in laga xayuubiyey darajooyinkiisii milatari.
“Khaa’inka Peter Elwelu waxaa laga xayuubiyay dhammaan darajooyinkiisii. Waxaa hoos loogu dhigay darajada askari caadi ah,” ayuu qoray.
Waxa uu sidoo kale sheegay in la xiray in ka badan 20 askari oo xiriir la lahaa Elwelu. Ku dhawaaqista darajo-ka-xayuubinta ayaa dhalisay su’aalo sharciyeed, iyadoo warbaahinta Uganda ay sheegtay in xeerarka milatarigu aysan oggolayn in darajada sarkaal sare lagaga qaado qoraal baraha bulshada lagu baahiyey.
Milatariga ayaa markii dambe xaqiijiyey in Elwelu xabsiga ku jiro, wuxuuna sheegay in kiiska lala xiriiriyey 15 qori, dareesyo milatari iyo laba gaari oo nooca pickup-ka ah. Qoyska Elwelu ayaa beeniyey eedeymaha loo jeediyey.
Madax hore oo sirdoon oo ka mid ah saraakiisha la xiray
Saraakiisha la xiray waxaa ka mid ah saddex qof oo hore u hoggaamiyey sirdoonka milatariga, kuwaas oo xilalkooda ku kormeerayey howlgallo amni oo xasaasi ah.
James Birungi, oo hore u ahaa madaxa sirdoonka iyo amniga gaashaandhigga, ayaa la xiray bishii Agoosto 2025. Waxaa lagu eedeeyey dambiyo ay ka mid yihiin khiyaano qaran, argagixisanimo iyo musuqmaasuq, waxaana dacwad looga furay maxkamad milatari.
Birungi ayaa markii dambe la sii daayey kaddib markii Kainerugaba uu ku dhawaaqay inuu “cafiyay”.
Abel Kandiho, oo isaguna hore u hoggaamiyey sirdoonka, ayaa la xiray bishii Sebtembar ee sanadkan, iyadoo lagu eedeeyey bixinta xog sirdoon oo been ah iyo khiyaano. Sida uu qoray Daily Monitor, weli wuxuu ku jiraa xabsiga.
Charles Bakahumura, oo xilkaas uga horreeyey Kandiho, ayaa sidoo kale la xiray bishii Sebtembar, iyadoo loo jeediyey eedeymo la mid ah. Isagana markii dambe waa la sii daayey, kaddib markii taliyaha ciidanku sheegay inuu cafiyey.
Saraakiil kale ayaa wajahaya eedeymo ay ka mid yihiin xatooyada shidaalka milatariga iyo qaadashada lacag lagu basaasayo isgaarsiinta ciidamada. Kiisasku waxay marayaan heerar kala duwan: qaar dacwado ayaa lagu soo oogay, qaar weli waa xiran yihiin iyadoo aan si rasmi ah loo shaacin eedeymaha loo haysto, halka kuwo kalena la sii daayey.
La-dagaallanka musuqmaasuqa mise loollan siyaasadeed?
Milatariga Uganda ayaa difaacay xarigga saraakiisha, isagoo ku adkaystay inuu qayb ka yahay dadaallada lagula xisaabtamayo dadka ku lug yeesha musuqmaasuqa iyo dembiyada ka dhex dhaca ciidamada.
Falanqeeyaha amniga Freddie David Egesa ayaa sheegay in xarigyadu ka dhasheen baaritaanno ay wada wadaan hay’ado amni oo kala duwan. Waxa uu diiday in loo arko olole sifeyn ah oo milatarigu hoggaaminayo, isagoo ku dooday in xarigga dadka awoodda leh uu sidoo kale caawin karo ilaalinta markhaatiyaasha.
“Jeneraal Muhoozi waxaa saaran mas’uuliyadda guud ee ah inuu kooxda baaritaanka u oggolaado inay xiraan dadka magac iyo maqaam weyn ku leh dalka, isaga oo arrinta kala tashanaya taliyaha guud ee ciidamada,” ayuu yiri Egesa.
Waxa uu intaas ku daray: “Xarigyadani ma aha kuwo si iska fudud loo fulinayo.”
Aragtidaas waxaa ka duwan tan Dr Gerald Bareebe, oo ah aqoonyahan u dhashay Uganda, kana dhiga cilmiga siyaasadda Jaamacadda York ee Canada. Bareebe ayaa xarigga saraakiisha ku xiriiriyey qorshaha siyaasadeed ee inta badan loo yaqaan “Muhoozi Project”.
“Saraakiisha sare ee la aaminsan yahay inaysan taageersanayn mashruucan ayaa la xiray, xabsiga la dhigay ama lagu soo oogay eedeymo la xiriira musuqmaasuq iyo khiyaano qaran,” ayuu BBC-da u sheegay.
Bareebe wuxuu ku dooday in tallaabooyinku saameeyeen saraakiil xilal haya iyo kuwo hawlgab ah oo loo arko inay ka soo horjeedaan Kainerugaba. Waxa uu sidoo kale tilmaamay kala qaybsanaan uu sheegay inay u dhexeyso cutubka Special Forces Command (SFC), oo uu ku tilmaamay mid inta badan daacad u ah wiilka madaxweynaha, iyo taliyeyaal kale oo aan ku qancin inuu aabbihii beddelo.
Aqoonyahanku wuxuu su’aal geliyey madax-bannaanida dacwadaha maxkamadaha milatariga. Waxa kale oo uu ku eedeeyey in kiisaska saraakiil qaarkood la laalay kaddib wadahadallo qarsoodi ah oo taageero siyaasadeed looga dalbaday. Sheegashooyinkaas waxay ka tarjumayaan qiimayntiisa; dowladda ayaa diiddan in xarigyadu salka ku hayaan loollan xil-wareejin.
Afhayeenka dowladda, Allan Kasujja, ayaa wararka ku saabsan khilaaf ka dhashay cidda beddeli doonta madaxweynaha ku tilmaamay “hadal aan sal iyo raad lahayn”.
Hanjabaadaha loo jeediyey madaxweyne ku-xigeenka
Kainerugaba ayaa si joogto ah barta X ugu adeegsada shaacinta tallaabooyin milatari, dhaliilidda mas’uuliyiinta iyo ka hadalka siyaasadda gudaha iyo dibadda. Qaar ka mid ah qoraalladiisa ayaa hore u dhaliyey muranno diblomaasiyadeed.
Habeenkii 9-kii Nofeembar, wuxuu qoraallo ugu jeediyey Madaxweyne Ku-xigeenka Uganda, Jessica Alupo, isagoo dalbaday in xilkaas isaga lagu wareejiyo.
“Qof kasta oo xilkaas haya waa inuu isu diyaariyaa inuu dhowaan xilka wareejiyo,” ayuu ku qoray farriimo markii dambe la tirtiray.
Waxa uu su’aal geliyey daacadnimada Alupo, ugu hanjabay xil-ka-qaadis iyo suuragalnimada xarig, wuxuuna sheegay in haddii isaga loo magacaabo ku-xigeenka aabbihii, dowladdu ku shaqayn doonto “hab milatari”.
Maalintii xigtay, akoonkiisa X, oo ay ku xirnaayeen ku dhowaad 1.4 milyan oo qof, ayaa noqday mid aan la geli karin. Ma cadda inuu isagu xiray, sida uu hore u sameeyey, iyo inay shirkadda X hakisay.
Alupo weli waxay haysaa xilkeeda, mana aysan bixin jawaab rasmi ah oo ku saabsan hadalladaas.
Damaca doorashada 2031 iyo mustaqbalka hoggaanka
Museveni ayaa horaantii sanadkan loo dhaariyey xilka madaxweynaha markii toddobaad, isagoo galay tobankiisii sano ee shanaad ee hoggaaminta dalka. Kainerugaba ayaa muujiyey inuu damacsan yahay inuu u tartamo doorashada madaxtinimada ee 2031, marka ay dhammaanayso muddada hadda ee aabbihii.
Waxa uu sidoo kale hoggaamiyaa dhaqdhaqaaqa siyaasadeed ee Patriotic League of Uganda, oo abaabulaya taageerada hoggaamintiisa.
Sida ay sheegtay AFP, mas’uul ka qaybgalay kulankii NRM ayaa Museveni u soo jeediyey inuu wiilkiisa ka fariisiyo milatariga, una magacaabo xil rayid ah si uu u helo khibrad maamul.
Warbaahinta gudaha ayaa sheegtay in qaar ka mid ah mas’uuliyiintu ay Jeneraal Salim Saleh, oo ah walaalka ka yar Museveni, u arkaan qof kaga habboon hoggaaminta rayidka. Hase yeeshee, ma jiro wax muujinaya inuu doonayo xilka madaxweynaha.
Mas’uuliyiin kale ayaa la sheegay inay difaaceen Kainerugaba, iyagoo soo qaatay waayo-aragnimadiisa milatari, tallaabooyinka uu ku sheegay la-dagaallanka musuqmaasuqa iyo abaabulkiisa siyaasadeed.
Bareebe ayaa qaba in diidmada qorshaha Kainerugaba ay ku sii kordhayso gudaha NRM, iyadoo xubno da’yar iyo kuwo muddo dheer xisbiga ka tirsanaa ay ka walaacsan yihiin waxa ay u arkaan adeegsiga cabsi-gelin iyo qasab.
Doodda awoodda qoyska madaxweynaha ayaa sidoo kale soo hadal qaaday Ruhamya, oo ah wiilka Kainerugaba, kaas oo dhowaan ka qalin-jabiyey kulliyadda milatariga Sandhurst ee Britain. Arrintaas ayaa ku soo biirtay hadal-haynta ku saabsan saamaynta qoyska ee ciidamada iyo mustaqbalka siyaasadda.
Mucaaradka iyo su’aasha xil-wareejinta
Loollankan ayaa socda iyadoo siyaasiyiinta mucaaradka ay wajahayaan cadaadis. Kizza Besigye ayaa weli u xiran eedeymo khiyaano qaran oo uu beeniyey. Bobi Wine, oo kaalinta labaad ka galay doorashadii madaxtinimada ee sanadkan, ayaa u qaxay Mareykanka kaddib hanjabaado uga yimid Kainerugaba.
Dowladdu waxay howlgalladeeda amni ku difaacdaa inay yihiin kuwo sharci ah oo lagama maarmaan u ah xasilloonida dalka.
Museveni ayaa weli gacanta ku haya talada Uganda. Hase yeeshee, xarigga saraakiisha, hadallada wiilkiisa iyo wararka is-khilaafsan ee ka soo baxaya NRM ayaa sii ballaariyey su’aalaha ku saabsan sida loo maareyn doono xil-wareejinta mustaqbalka iyo saamaynta ay milatariga, xisbiga talada haya iyo qoyska madaxweynuhu ku yeelan doonaan.
