Muqdisho — Qaranimo Online — Sebtembar 16, 2026 – FALANQAYN — Iiraan waxaa laga yaabaa inaysan awoodin inay Mareykanka iyo Israa’iil kaga adkaato dagaal ciidan oo caadi ah, balse dhacdooyinkii ugu dambeeyey ee Yemen, Ciraaq iyo Sacuudi Carabiya ayaa muujinaya in Tehran iyo kooxaha ay gobolka taageerto ay yeelan karaan ujeeddo ka duwan guul milatari oo toos ah.
Istiraatiijiyaddaas waxay u muuqataa mid lagu doonayo in dagaalka la dheereeyo, la carqaladeeyo marinnada istiraatiijiga ah ee ganacsiga, si tartiib ahna kor loogu qaado khasaaraha siyaasadeed iyo kan dhaqaale ee uu dagaalku ku hayo dhinacyada ka soo horjeeda Iiraan.
Qorshahani khasab kama dhigayo in Iiraan ay ku guuleysato dagaallo waaweyn. Beddelkeeda, wuxuu cadaadis ku saaraya Washington iyo xulafadeeda sicirka tamarta oo kordha, maraakiibta oo la leexiyo, caymiska gaadiidka badda oo qaali noqda iyo xasillooni-darro ka dhalata furimo badan.
Tehran waxay u muuqataa inay filayso in daalka siyaasadeed ee ka dhasha dagaalka daba-dheeraada uu ugu dambayn wiiqi doono taageerada gudaha Mareykanka ee ku aaddan sii wadidda colaadda.
Laba dhacdo oo dhowaan dhacay ayaa muujinaya sida istiraatiijiyaddan loo adeegsan karo.
Xuutiyiinta xiriirka la leh Iiraan ayaa ballaariyey gacan-ku-hayntooda xeebaha Badda Cas ee Yemen iyo jasiiradaha ku dhow marinka Baabul-Mandab. Isla waqtigaas, diyaarado aan duuliye lahayn oo la sheegay in laga soo diray dhulka Ciraaq ayaa duqeeyey dhuumaha shidaalka Bari–Galbeed ee Sacuudi Carabiya, taas oo Riyadh ku qasabtay inay hakiso shaqada marin loo dhisay inuu beddel u noqdo Hormuz.
Labadan dhacdo waxay kordhiyeen cadaadiska ku hareeraysan laba ka mid ah marinnada ugu muhiimsan adduunka ee tamarta iyo ganacsiga.
Xuutiyiinta iyo Baabul-Mandab
Kaddib duullaan socday toddobaad, Xuutiyiinta ayaa la sheegay inay la wareegeen Jasiiradda Perim iyo qaybo ka mid ah jasiiradaha Hanish, taas oo xoojisay joogitaankooda meelaha ku dhow marinka Baabul-Mandab.
Marinkani wuxuu isku xiraa Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed, waana albaabka koonfureed ee laga galo Kanaalka Suweys. Waxaa mara qayb muhiim ah oo ka mid ah ganacsiga Yurub iyo Aasiya, oo ay ku jiraan koontiinarrada badeecadaha, shidaalka cayriin, shidaalka la sifeeyey iyo gaaska dabiiciga ah ee la dareereeyey.
Masuuliyiinta Xuutiyiinta ayaa sheegay inaysan guud ahaan beegsan doonin maraakiibta ganacsiga, balse waxay ka reebeen maraakiibta calanka Sacuudiga ku socda, kuwaas oo loo arki karo bartilmaameed.
Farriintaas waxay u muuqataa mid si gaar ah loogu dirayo Riyadh: sii wadidda la safashada Washington iyo Israa’iil waxay khatar dheeraad ah gelin kartaa maraakiibta iyo kaabeyaasha tamarta ee boqortooyada.
Joogitaanka Xuutiyiintu macnaheedu khasab ma aha inay gebi ahaanba xiri karaan Baabul-Mandab. Hase yeeshee, xitaa khatar la rumaysan karo ayaa ku filan inay shirkadaha maraakiibta ku khasabto inay doortaan waddada dheer ee ku wareegta koonfurta Afrika.
Leexashadaas waxay safarrada qaar ku kordhisaa 10 ilaa 14 maalmood, iyadoo kor u qaadaysa kharashka shidaalka, qiimaha xamuulka iyo lacagaha caymiska. Kharashaadkaas dheeraadka ah ayaa ugu dambayn saameyn kara macaamiisha ku nool dalalka wax soo dejista.
Shidaalka mara Baabul-Mandab ayaa markii horeba hoos uga dhacay qiyaastii 8.7 milyan oo foosto maalintii sannadkii 2023 ilaa ku dhowaad afar milyan oo foosto sannadkii 2024, kaddib markii weerarro hore oo Xuutiyiintu fuliyeen ay shirkadaha ku qasbeen inay ka fogaadaan marinka.
Xiisad kale oo halkaas ka dhacda waxay halis gelin kartaa inta badan gaadiidka weli isticmaala marinka, gaar ahaan maraakiibta iyo xamuulka lala xiriirinayo Sacuudi Carabiya ama dalalka sida tooska ah ugu lugta leh dagaalka.
Dhuumaha shidaalka ee Sacuudiga oo la weeraray
Weerarka lagu qaaday dhuumaha Bari–Galbeed ee Sacuudi Carabiya ayaa laga yaabaa inuu saameyn weyn ku yeesho suuqyada tamarta caalamka.
Dhuumahan oo dhererkoodu yahay qiyaastii 1,200 oo kiiloomitir waxay shidaalka cayriin ka soo qaadaan bariga Sacuudi Carabiya, iyagoo dhex mara Jasiiradda Carabta kuna dhammaada dekedda Yanbu ee Badda Cas.
Waxaa markii hore loo dhisay in Riyadh ay ku yareyso ku-tiirsanaanta Marinka Hormuz, oo ay caadi ahaan maraan qaybo badan oo ka mid ah dhoofinta shidaalka iyo gaaska dalalka Khaliijka.
Sacuudi Carabiya ayaa kordhisay isticmaalka dhuumahan markii isu-socodka Hormuz uu carqaladoobay. Weerarka ka hor, waxaa la sheegay inay qaadi jireen malaayiin foosto maalin kasta, iyadoo qayb weyn oo shidaalkaas ah la geynayey Yanbu si dibadda loogu dhoofiyo.
Masuuliyiinta Sacuudiga ayaa weerarka kaddib xiray dhuumaha, iyagoo tallaabada ku tilmaamay mid taxaddar iyo ku-meel-gaar ah. Lama shaacin heerka rasmiga ah ee burburka iyo waqtiga ay qaadan karto in shaqada caadiga ahi dib u bilaabato.
Ganacsatada tamarta ayaa Reuters u sheegay in hakad daba-dheeraada uu suuqa ka saari karo shidaal u dhigma ilaa afar boqolkiiba sahayda caalamka, haddii kaydka iyo waddooyinka kale ay yaraadaan.
Qiyaasaha muddada dayactirka ayaa kala duwan, waxaana suuragal ah in qayb ka mid ah dhuumuhu dib u shaqayso ka hor inta aan dayactirka oo dhan la dhammaystirin. Reuters
Dowladda Ciraaq ayaa xaqiijisay in diyaaradaha aan duuliyaha lahayn laga soo diray dhulkeeda, waxayna bilowday baaritaan. Kooxo hubaysan oo Iiraan xiriir la leh ayaa beeniyey inay mas’uul ka ahaayeen, mana jirto caddayn madax-bannaan oo si kama dambays ah u muujinaysa cidda amartay weerarka.
Sacuudi Carabiya weli kama aysan jawaabin weerar milatari oo degdeg ah. Baghdad ayaa Riyadh si furan uga codsatay inaysan aargoosan, iyadoo u muuqata inay ka hortagayso in colaadda lagu fidiyo gudaha Ciraaq.
Is-xakamaynta Sacuudigu waa arrin muhiim ah. Hoggaanka Riyadh waa inuu miisaamaa halista ka dhalan karta furitaanka dagaallo dheeraad ah oo ka dhan ah kooxaha hubaysan ee Ciraaq iyo Yemen, xilli boqortooyadu durba nugul tahay.
Istiraatiijiyad ku dhisan cadaadis isbiirsaday
Fasiraadda sheegaysa in dhacdooyinkan ay qayb ka yihiin olole isku dubbaridan oo ay Iiraan maamusho waa falanqayn siyaasadeed, mana aha qorshe hawlgal oo Tehran si rasmi ah u xaqiijisay.
Si kastaba ha ahaatee, dhacdooyinku waxay la jaanqaadayaan hab muddo dheer lala xiriirinayey Iiraan: inay adeegsato kooxaha ay xulafada yihiin si cadaadis looga sameeyo goobo kala duwan, iyadoo aan ciidamo badan oo Iiraaniyiin ah si toos ah dagaalka loo gelin.
Marka aragtidaas laga eego, carqaladaynta Hormuz, awoodda Xuutiyiinta ee Baabul-Mandab iyo weerarka lagu qaaday waddada dhulka ee Sacuudiga ma aha saddex dhacdo oo kala go’an. Waxay wadajir cadaadis ugu saarayaan ganacsiga badda, dhoofinta tamarta iyo amniga Khaliijka.
Iiraan ma laha awood ciidan oo caadi ah oo la mid ah awoodda cirka, badda iyo tiknoolajiyadda ee Mareykanka iyo Israa’iil marka la isku daro. Hoggaankeeda sare iyo kaabeyaasha milatariga ayaa sidoo kale khasaare xooggan kala kulmay weerarro bilooyin socday.
Waxa Tehran weli haysato waa awood ay si tartiib ah ugu kordhin karto khasaaraha dagaalka, iyadoo adeegsanaysa kooxaha ay taageerto ee ka hawlgala Yemen, Ciraaq iyo meelo kale.
Habkan waxaa mararka qaar lagu tilmaamaa “geeri ka dhalata kun dhaawac oo yaryar.” Hal weerar lagama yaabo inuu go’aamiyo dagaalka, balse carqalado soo noqnoqda ayaa colaadda ka dhigi kara mid dhaqaale ahaan qaali ah, siyaasiyan adagna in la sii wado.
Doorashooyinka Mareykanka iyo xisaabta Tehran
Istiraatiijiyadda Iiraan waxay sidoo kale u muuqataa mid ku xiran jadwalka siyaasadeed ee Mareykanka.
Iyadoo doorashooyinka Congress-ka ay soo dhow yihiin, qiimaha shidaalka oo sare u kaca iyo kharashka dagaal kale oo daba-dheeraada oo Bariga Dhexe ah waxay culays siyaasadeed ku noqon karaan maamulka Madaxweyne Donald Trump iyo xulafadiisa.
Qiimaha shidaalka ayaa inta badan dagaalka ka sarreeyey $100 foostadii, halka kororka kharashaadka gaadiidka iyo tamartu uu sii hurin karo sicir-bararka. Arrimahani waxay si gaar ah xasaasi u yihiin xilliyada doorashada, marka codbixiyayaashu xoogga saaraan kharashka nolosha.
Aqalka Cad ayaa hoos u dhigay baaxadda colaadda, inkasta oo uu wajahayo go’doomin badeed, duqaymo cirka ah iyo xasillooni-darro ka jirta laba marin-biyood oo caalami ah.
Hadalkaas waxaa laga yaabaa inuu yahay isku day lagu dejinayo codbixiyayaasha Mareykanka iyo suuqyada maaliyadeed. Waxa kale oo uu muujin karaa cadaadiska siyaasadeed ee ka dhashay istiraatiijiyadda Iiraan ee carqaladaynta daba-dheeraata.
Tehran uma baahna inay burburiso awoodda milatari ee Mareykanka si ay saameyn ugu yeelato Washington. Waxay u baahan tahay oo keliya inay dagaalka ka dhigto mid qaali ah oo daba-dheeraada, ilaa codbixiyayaasha iyo sharci-dejiyeyaasha Mareykanku bilaabaan inay su’aal geliyaan sii wadiddiisa.
Sacuudiga oo isu dheellitiraya laba waddo
Jawaabta Sacuudi Carabiya waxay muujinaysaa go’aannada adag ee horyaalla dowladaha Khaliijka.
Riyadh ayaa la sheegay inay Washington ka codsatay tallaabo milatari oo xooggan oo ka dhan ah Xuutiyiinta. Isla waqtigaas, waxay ka gaabsatay inay si degdeg ah u weerarto bartilmaameedyo ku yaalla Ciraaq kaddib weerarkii dhuumaha.
Labadan mowqif ee u muuqda inay is khilaafayaan waxay muujinayaan in Sacuudigu isu diyaarinayo laba mustaqbal oo kala duwan.
Mustaqbalka koowaad, Riyadh waxay sii wadaysaa ku-tiirsanaanta ilaalinta milatari ee Mareykanka, iyadoo taageeraysa olole adag oo ka dhan ah Iiraan iyo kooxaha ay gobolka taageerto.
Mustaqbalka labaad, waxay raadinaysaa is-afgarad xaddidan oo ay la gaarto dalalka iyo kooxaha ay gobolka isku hayaan, si ay u ilaaliso kaabeyaasha, maraakiibta iyo qorshayaasha horumarinta dhaqaalaha.
Heshiiska Maka ee dhowaan la saxiixay ayaa loo soo bandhigay inuu noqon karo hannaan ay dowladaha gobolku ku yareeyaan xiisadaha, kuna maareeyaan khilaafaadkooda iyagoo aan gebi ahaanba ku tiirsanayn Washington.
In hannaankaas uu guuleysto waxay ku xirnaan doontaa arrimo dhowr ah: in is-xakamaynta Sacuudigu sii jiri karto haddii weerarro kale dhacaan, in Xuutiyiintu bilaabaan inay si dhab ah u xannibaan maraakiibta ganacsiga iyo in cadaadiska Iiraan uu keeno tanaasul siyaasadeed ama dagaal goboleed oo ka weyn kan hadda jira.
Dowladaha gobolka oo raadin kara is-afgarad u gaar ah
Mar kasta oo dagaalku sii dheeraado iyadoo Mareykanka iyo Israa’iil aysan gaarin guul go’aan leh, waxaa sii macquulsanaanaya in dowladaha gobolka ay si hoose u raadiyaan heshiisyo dhexdooda ah.
Diblomaasiyadda noocaas ahi khasab ma aha inay noqoto xulafaysi lala yeesho Iiraan ama in Mareykanka laga go’o. Waxay noqon kartaa aqoonsi ah in dowladaha Khaliijku ay si toos ah u maareeyaan juqraafigooda, marinnada ganacsiga iyo xiriirrada amni, iyadoo siyaasadaha Washington ay isbeddeli karaan.
Marka habkan la raaco, doonista Mareykanka iyo Israa’iil weli muhiim ayay ahaanaysaa, balse waxay noqonaysaa arrin la maareeyo halkii si toos ah loogu dayan lahaa.
Sharadka ugu weyn ee Iiraan ma aha inay cadawgeeda kaga adkaato goobta dagaalka. Waa inay waqtiga, carqaladaynta dhaqaalaha iyo siyaasadda doorashooyinka u beddesho natiijo aan awood milatari oo keliya lagu gaari karin.
Oraah loo nisbeeyey taliye ka tirsanaa Taliban xilligii dagaalkii Mareykanka ee Afgaanistaan ayaa istiraatiijiyaddaas si kooban u qeexaysay:
“Idinku saacadaha ayaad haysataan, annaguna waqtiga ayaan haysannaa.”
Tehran waxay u muuqataa inay isla xisaabtaas samaynayso.
Qoraalkani waa maqaal falanqayn ah.
Aragtiyaha iyo gunaanadka ku jira waxay ka tarjumayaan fasiraadda qoraaga asalka ah, mana aha inay khasab ahaan metelaan siyaasadda tifaftirka Qaranimo Online.
————————–
Source of the article:
https://www.middleeasteye.net/opinion/iran-does-not-need-beat-americans-militarily-it-just-needs-outlast-them
